Laleper Aytek photography

Ve UPSD'nin metni

2011-12-28T11:58:00.000+02:00

Sayı:1918/109

‘UPSD’nin ‘Sansürün Koşullu’suna da ‘doğası ticari yaşama uyanı’na da hayır!’ Başlıklı bazı imzalar altında kamuoyuna sunulan bildiriye yanıtıdır:

UPSD, Bubi Hayon ve İstanbul Modern arasında cereyan eden tartışmaların medya önünde ‘kanlı-bıçaklı’ hesaplaşmalara dönüştürülmek istenmesini hayretle izlemektedir. UPSD ve AICA’nın, tesadüfen aynı gün kamuoyuyla paylaşılan ve birbirine paralel ve destekleyici görüşlerinin yer aldığı bildiriler konuyu zaten net olarak ortaya koymaktadır.

A- Yukarıda belirtilen başlığı taşıyan ve başta İstanbul Modern ve Levent Çalıkoğlu’nu eleştiren metne, bazı küratörler, sanatçılar ve öğrenciler imza atmıştır.

UPSD olarak, bu veriler ışığında, bazı ikazlarımızı toplumla paylaşmak isteriz.

1- Öncelikle, özensiz bir üslupla kaleme alınan metin, maalesef UPSD ve AICA hakkında yakışıksız ve gerçekle ilgisi olmayan bazı deyimler kullanmıştır.

B-‘Uluslararası Sanat Eleştirmenleri Derneği (AICA) Türkiye Şubesi’nin ve UNESCO-AIAP Türkiye Ulusal Komitesi Uluslararası Plastik Sanatlar Derneği'nin ve görüldüğü kadarıyla sessizliği ve tavırsızlığı seçen birçok sanatçının, siyasal ve yönetsel iktidarın, koleksiyonerliğe merak sardığı bilinen muhafazakâr kesimlerin "duyarlılıklarını" tehdit olarak görüp eserlere müdahale eden piyasa aktörlerinin davranışlarına, "ticaretin doğası" deyip geçtiğini gözlemliyoruz.’ şeklinde kullanılan cümleler, çok havada kalmıştır. UPSD kadar ‘siyasal ve yönetsel iktidar’la, Türkiye’yi saran faşizm, şeriatçılık ve sansürle mücadele eden başka bir kurum yoktur.

Ayrıca UPSD (ve AICA), bu konuyu kesinlikle ‘Ticaretin doğası’ olarak analiz etmemiştir. Küratörlü, seçimli gerçekleştirilen iş, sergi ve organizasyonların kaçınılmaz olası sonuçlarından biri olarak görmüştür. Bunlar çok farklı analizlerdir ve bu yakışıksız sözleri sahiplerine iade ediyoruz.

2- Bu olayı bir ‘fırsatçılığa’ dönüştürerek abartılı kahramanlıklara soyunanlar, bir kurumla olan kişisel hesaplaşmalarını bu vesileyle ortalığa dökmek isteyenler, kimi kurumlarda sıfat ve söz sahibi olmak isteyip de olamayanlar, o kurumlara kabul edilmeyenler, medyatik ortamda bu şekilde ‘günün yıldızı’ olabilirler. Ancak sanat ortamı, çok daha uzun soluklu mantıklı ve zaman sorgulamasının ‘çapraz testlerinden’ geçmiş çizgileri hatırlar.

3- Sanatta özgürlük ve demokrasi istediklerini ve sansüre karşı çıktıklarını ifade edenler, burada çifte bir çelişkiye düşmüşlerdir.

-Bu olayın, İstanbul Modern nezdinde bir “Levent Çalıkoğlu’nun kellesini” talep etme yarışına dönüşmesi, çok yakışıksız yöntemleri hatırlatmaktadır. Çeşitli gazetecileri, çalıştıkları yayın organlarından attıran baskı ve karalama yöntemlerini anımsatan bu kampanyaları şiddetle kınıyoruz. Sansürle mücadele ettiğini söylerken, bir küratörü kararı beğenilmediği için görevinden etmeye kalkışmak ne kadar kabul edilebilir ‘bir demokratik’ (!) tavırdır, bunu anlamak mümkün değildir.

- Çalıkoğlu ve İstanbul Modern’e ve bu vesileyle bu konu üstünden UPSD ve AICA’ya çamur sıçratmak isteyenler, bugüne kadar bu hükümetin çok daha net ve açık siyasal/sanatsal medyatik baskı ve sansürlerine ne kadar direnç göstermiş, ne kadar demokrasi mücadelesine katkıda bulunmuşlardır? Fazla uzağa gitmeden, örneğin 2011’de çeşitli trajik olaylardan sonra yıkılan Mehmet Aksoy’un ‘İnsanlık Anıtı’ için düzenlenen basın toplantıları, miting, panel, yürüyüş ve Kars’a seyahat etkinliklerine ne kadar katılmışlardır? Ne yazık ki, bizim görebildiğimiz kadar, bu çok önemli sorunun yanıtı, söz konusu metnin imza sahipleri açısından, pek iç açıcı değildir.

- Konunun ‘sansür’ üstünden abartılı medyatik pompalamalarla topluma sunuluşuna eşlik eden imzaları arasında, bazı küratörlerin de adı geçmektedir. Olayı daha fazla büyütmeden sanırız örnek bir uygulamayı hatırlatmak, tartışmak konuyu kapamak adına yararlı olabilir:
Mesela metne imza atanlar arasında Sn Vasıf Kortun, sanatçı Bedri Baykam’ın 2002 yılında Paris ve Buenos Aires Bienali’nde sergilenen ‘Harem Entrikaları’ adlı 10 metrelik enstalasyonunu Garanti Güncel Platform’da sergilenmesi konusunda işi görüp, onayladıktan bir süre sonra, sanatçı ‘tarih’ verilmesini beklerken, bu işi sergilemekten vazgeçtiğini kendisine iletmiştir. Şimdi Kortun’un bu seçimine illa ‘sansür’ olarak mı bakmak lazımdır? Yoksa bir küratörün öznel kararı olarak mı? Sanatçının bu karardan mutlu olmadığı açıktır. Ama bu karara ‘sansür’ diye tepki verip, olay çıkarmak mantıklı ve doğru olmazdı ve böyle bir polemik de, (serginin özel dikkat çeken ve sansürü çağrıştırabilecek konusuna rağmen), Kortun’la yaşanmamıştır. Peki Sn Kortun, kendi uygulama ve seçimlerini küratörlük alanı içinde doğal olarak yaparken, buraya imzasını, nereye attığını bilerek mi koymuştur?

- Buna benzer birçok örnek verilebilir. Mesela kontrol ettikleri mekânlara hep aynı, kendilerine ‘çok yakın’ isimleri davet eden küratörler gibi…

Küratörlerin sanat ortamındaki yoğun gücüne tepki verilebilir, ki bu verilmiştir. Kararlar eleştirilebilir ki eleştirilmiştir. Bir sanatçı kariyerini küratörsüz’ geçirebilir. Hatta müzelerden bunu talep edebilir, bu kendi özgürlüğüdür. Ancak küratörlü alana, sergiye, davete adım atan bir sanatçının, ardından bu seçime ‘sansür’ diye isyan etmesinin anlamı yoktur. Seçildiğinde sevinen sanatçı, red edildiğinde doğal olarak üzülür. Ama kimse bu alan içinde küratör ve/veya kurumunu istemediği bir işi zorla sergilemeye, sunmaya mecbur edemez.

- UPSD olarak, belirli yanlış yönlendirmeler eşliğinde geliyor olsa da, Türk sanat ortamında çeşitli kesimlerden insanların ‘sansür’ kavramına karşı dik duruşlarından mutluluk duyar. Ancak bunun bir fırsatçılığa, kelle avcılığına, hesaplaşmaya ve sanat dünyasının gerçeklerini birden yapay şekilde inkâr etmeye varan bir zemin kaymasına neden olmasını da kabul edemez.

4- Bu vesileyle UPSD, madem öyle isteniyor, daha da güncel bir konudan hareket ederek imza sahiplerine sormaktadır: İstanbul Modern ve Levent Çalıkoğlu olayında gösterdiğiniz ‘ekip ruhu’ ve çalışkanlığı (!) dün Sayın İçişleri Bakanı’nın verdiği demece karşı çıkarken de gösterebilecek misiniz? Bildiğiniz gibi, İçişleri Bakanı dün medyaya yansıyan demecinde ‘terör’ kavramını, artık haberciliğin ötesinde sanat ve edebiyata da taşıyarak şunu söylemiştir:

‘Terörü besleyen arka bahçe var. Bir başka ifadeyle propaganda var, terör propagandası var. Neyiyle veriyor, belki resim yaparak tuvale yansıtıyor. Şiir yazarak şiirine yansıtıyor, günlük makale, fıkra yazarak oralarda bir şeyler yazıp çiziyor. Hızını alamıyor terörle mücadelede görev almış askeri, polisi doğrudan çalışmasına, sanatına konu yaparak demoralize etmeye çalışıyor. Terörle mücadele edenle bir şekilde mücadele ediliyor, uğraşılıyor. Terörün arkadan dolanarak arka bahçede yürüttüğü faaliyetler ki arka bahçe İstanbul’dur, İzmir’dir, Bursa'dır, Viyana’dır, Almanya’dır, Londra'dır, her neyse, üniversitede kürsüdür, dernektir, sivil toplum kuruluşudur.’

- UPSD, doğal olarak bu tavrı kabul edemez ve gereken mücadeleyi ‘siyasal ve yönetsel iktidara karşı’ yine başlatmıştır. Umarız bu sefer, adı geçen imza sahipleri ki sayıları az olsa da onları önemsiyoruz, bir küratöre düşünce insanına karşı kampanya yürütmeye kalkışırlarken ki cesaretlerini, (!) bu defa ‘siyasal ve yönetsel iktidarı’ eleştirirken de kullanabileceklerdir. Yoksa çelişkiden de öte acıklı bir zaafları ortaya çıkmış olur. UPSD olarak, onları suni şişirilmiş polemikler yerine, ağır, zor ve taşlı- dikenli demokrasi yolunda saflarımızda mücadeleye davet ediyoruz. Bu dayanışmaya her zamankinden daha çok gerek vardır.

27.12.2011

Saygılarımızla arz ederiz.

UNESCO-AIAP Türkiye Ulusal Komitesi
Uluslararası Plastik Sanatlar Derneği
Başkan
Bedri Baykam

Yönetim Kurulu
Bahri Genç
Safiye Mine Erdurak
Berna Erkün
Hülya Küpçüoğlu
Murat Havan
Melik İskender

İstanbul Modern ve Sansür

2011-12-28T11:26:00.002+02:00

Sansürün "koşullu"suna da, "doğası ticari yaşama uyanı"na da hayır!

Biz, son günlerdeki "Sansür" tartışmaları üzerine Uluslararası Sanat Eleştirmenleri Derneği (AICA) Türkiye Şubesi’nin ve UNESCO-AIAP Türkiye Ulusal Komitesi Uluslararası Plastik Sanatlar Derneği'nin aynı gün yapmış olduğu iki açıklamanın içerdiği birbirine çok benzer yorumlara katılmayan sanat ve kültür insanları olarak,

Bubi Hayon ve yapıtı "Oturak" ile İstanbul Modern arasındaki sorunun zemini ne olursa olsun, kurumun ve şef küratörü Levent Çalıkoğlu'nun, verili haliyle yapıtı kabul etmeme gerekçesini, sanatçının tepkisinin ardından da yapıtın kabul koşulu olarak verili bağlamını tümüyle yokeden, dönüştüren öneriler öne sürebilme pervasızlığını açık, kaba, koşullu bir sansür olarak görüyoruz.

Uluslararası Sanat Eleştirmenleri Derneği (AICA) Türkiye Şubesi’nin ve UNESCO-AIAP Türkiye Ulusal Komitesi Uluslararası Plastik Sanatlar Derneği'nin ve görüldüğü kadarıyla sessizliği ve tavırsızlığı seçen birçok sanatçının, siyasal ve yönetsel iktidarın, koleksiyonerliğe merak sardığı bilinen muhafazakar kesimlerin "duyarlılıklarını" tehdit olarak görüp eserlere müdahale eden piyasa aktörlerinin davranışlarına, "ticaretin doğası" deyip geçtiğini gözlemliyoruz.

Şimdi durum bizce daha da vahim bir boyuta taşınmıştır.

İstanbul Modern ve şef küratörü Levent Çalıkoğlu'nun, sekiz sanatçıdan, "tüm gelirleri müzeye ve etkinliklerine bağışlanmak üzere bir yapıt" talebinde bulunurken bu sanatçıların sanatsal kariyerleri boyunca ne tür işler ürettiğini bilmemesi sözkonusu olamaz.

Unutulmamalı ki, Bubi Hayon, verili biçim ve bağlamıyla, hepimizin bildiği yaratım çizgisinin devamı, olgun bir örneğiyle, kendi ifadesiyle "sanat yapıtının bir tabu olmadığını, kutsal olmadığını, müzelerin birer mabet olmadığını vurgulamak için" altın ve bronz karışımı bir "Oturak"la İstanbul Modern ve Levent Çalıkoğlu'nun karşısına "çıktığı için" sansürlenmiştir.

"İstanbul Modern" ve "Levent Çalıkoğlu", bizler için artık, sadece, "Oturak" yeri -yani verili bağlamı- çıkartılmış bir "koltuğu" ya da tümüyle "örtülmüş" -yani verili bağlamı saklanmış, gizlenmiş, görülmez kılınmış, katledilmiş- bir "silueti" kabul edilebilir, koleksiyonerlere sunulabilir, satılabilir bulan bir kurumun ve küratörün adıdır. Devlet ya da özel sektörce kurulmuş, işletilen bir "modern" sanat kurumunun kendi etkinlikleri için gereksindiği paranın miktarı ne, koleksiyoner muhatapları kim olursa olsun, sanatsal yaratım özgürlüğünü katletme hakkını, sanatsal yaratım sürecinin niteliğini dönüştürebilme özgürlüğünü -üstelik bu kadar sınırsız ve kaba bir biçimde- savunmak, bizce olanaksızdır. "Kabul edebileceği", "koleksiyonerlere sunulabileceği", "satabileceği" değil de "sergilemeyi seçtiği ve seçebileceği" eserlerinin niteliğinin farklı olabilmesi, bu kurumun ve şef küratörünün eylemini bizce asla aklayamaz. (Birilerinin bize "riyanın ticaretin doğası olduğunu" söyleme ihtimali de fikrimizi değiştirmeyecektir.)Tam tersine, bu tasarrufunun özrünü tüm "modern" sanat ortamından, başta Bubi Hayon başta olmak üzere tüm sanatçılardan dilemedikçe, "İstanbul Modern" ve "Levent Çalıkoğlu" verili kimlik tanımlarının, en azından bizlere karşı hükmü kalmamıştır.

Bizler, böylesi bir daveti kabul ettiği ilk andan, böylesi bir işi ürettiği, sunduğu, kurum ve şef küratörünün pervasız koşullu sansürünün ardından geri çekip, basın açıklaması yaptığı ana kadar geçen tüm süreci Bubi Hayon'un "sanatsal varoluşu, etkinliği, eylemi, üretimi" olarak görüyor, eminiz ki her gün "değeri" artacak olan "Oturak"ı Türkiye sanat ortamında belki de farkındalığı çok gerekli olan bir durumun altını çizdiği için alkışlıyor, özrünü dilemeden ve "verili niteliğini değiştirmeden" aynı "Oturak"ı belki de bir başka gün aynı ya da farklı bir şef küratörle sergileyebilecek bir İstanbul Modern'de artık hiçbir sanatsal düzlemde yeralmak istemediğimizi açıklıyoruz.

Bize yolgösteren özgür ruhumuz, varoluş bilincimiz ve tabii ki R. Mutt'un "pisuvar"ıdır.

Alfabetik sırayla imzacı sanatçılar, tasarımcılar, müzisyenler, çizerler, özerk ya da kurumlarda çalışan küratörler, bienal ve sanat kurum yönetmenleri, sanat eleştirmenleri, sanat yazarları, sanat tarihçileri, sanat yönetmenleri, sanat öğretim üyeleri, sanat eğitmenleri, sanat öğrencileri, sosyal bilimciler:

Ali Akay, Hakan Akçura, Rüçhan Şahinoğlu Altınel, Fırat Arapoğlu, Burak Arıkan, Laleper Aytek, Bülent Barın, Şen Barkan, Bahadır Baruter, Murat Başol, Erim Bayrı, Ege Berensel, Ertan Birgül, Hüma Birgül, Hülya Botasun, Lütfiye Bozdağ, Gül Çağın, Selen Çatalyürekli, Emine Corduk, Özge Çelikaslan, Burak Delier, Özgür Demirci, Cansu Demiröz, Pelin Derviş, Hüsnü Dokak, Övül Durmuşoğlu, Elvan Ekren, Asuman Ercan, Ceren Erdem, Fulya Erdemci, Didem Erk, Özgür Erkök, Özge Ersoy, Ekmel Ertan, Murat Ertel, Alp Esin, Deniz Gül, Genco Gülan, Ali Gürevin, Ayşe Gülay Hakyemez, Hakan Gürsoytrak, Deniz Ilgaz, Aslı Işıksal, Şule Kangüleç, Funda Karadağ, Gülfem Kessler, Selen Korkut, Vasıf Kortun, Erden Kosova, Seyit Battal Kurt, Mahmut Wenda Koyuncu, Raziye Kubat, Özlem Şekercioğlu Lesport, Beral Madra, Aşık Mene, Barış Mengütay, Serpil Odabaşı, İrfan Okan, Bager Oğuz Oktay, Alev Oskay, Yeliz Oskay, Suat Öğüt, Deniz M. Örnek, Zeynep Özatalay, Şefik Özcan, Aykan Özener, Önder Özengi, Dilara Özgül, Ferhat Özgür, İz Öztat, Yavuz Parlar, Tayfun Polat, Lebriz Rona, Necla Rüzgar, Ahmet A. Sabancı, Menekşe Samancı, Esra Sarıgedik, Niyazi Selçuk, Gonca Sezer, Şebnem Somel, Başak Şenova, Damla Tamer, Zeyneb Taşcı, Faika Berat Taşkıran, Orhan Taylan, Elif Gül Tirben, Tuğba Turan, Yeşim Ustaoğlu, Tahir Ün, Merve Ünsal, Arzu Yayıntaş, Adnan Yıldız, Demet Yoruç, Binnur Berkholz Zengin.

No to both “conditional” and “with commerce friendly nature” censorship!

We as people of art and culture, who are not agreeing with those statements with similar contents regarding the censorship debate, made by Turkish branch of International Association of Art Critics (AICA) and Turkish National Committee of the International Plastic Arts Association (UNESCO AIAP) the same day,

Comprehend the justification of İstanbul Modern's chief curator Mr. Levent Çalıkoğlu, the refusal of the work of art with it's given state, however following to the artist's reaction, backing to conditional acceptance propositions which are totally destroying and transmuting the artwork's given context, as a clear, rude, conditional censorship regardless of whatever the issue might have been among Bubi Hayon, his work of art “Oturak” (stool) and the establishment.

We observe that, Turkish branch of International Association of Art Critics (AICA) and Turkish National Committee of the International Plastic Arts Association (UNESCO AIAP) along with many artists who had chosen silence and mannerlessness, simply consider the behaviors of the market actors who take the “sensitivity” of the political and administrative powers, conservative bodies who has recently developed a passion for art collectorship as a threat and their interference with the artworks, as “the nature of commerce”.

Now we believe the situation is even more serious.

It would be impossible to think of Istanbul Modern and it's chief curator Mr. Levent Çalıkoğlu to be totally unaware of the type of works created by these eight artists throughout their careers prior to demanding “artworks with funds originated from their exhibit and sales to be donated to the museum and their activity”.

One should make sure that, Bubi Hayon has been censored, since in his own expression “in order to underline that artwork is not tabu or anything sacret and the museums are not temples”, he has come up in front of Istanbul Modern and it's chief curator Mr. Levent Çalıkoğlu with a gold and bronze composite stool, which is, in it's submitted form and context, a mature sample of continuum of his creation genre, well known to all of us.

For us, “Istanbul Modern” and “Levent Çalıkoğlu” are only the names of an establishment and it's curator who can only consider a chair exhibit-able and marketable to the collectors only with it's stool portion -ie. the submitted context- either removed or totally covered, hidden, obscured, slaughtered; as a silhouette.For a modern art institution which is established either by private sector or government, whatever it is the amount of funds required for its activities, whoever it may address as collectors, for us, to defend the right to slaughter freedom of artistic creation or the freedom of transformation of the artistic creativity progress, furthermore to defend them insolently and immeasurably would be impossible.Those artworks defined with different eligibility; not as “Acceptable”, “presentable to the collectors” or “marketable” but “selected for or considerable for exhibit” would never absolve this establishment's or it's chief curator's acts for us. (It would not change our mind even if we are reminded that “hypocrisy is within the nature of commerce”)

On the contrary, the identification definitions as “Istanbul Modern” and it's chief curator “Levent Çalıkoğlu” would remain invalid, at least for us, until an apology is made both to the modern art environment and to all artists primarily to Bubi Hayon.

We consider the whole course starting with the first moment of acceptance of the invitation, the creation of such an artwork, submission and the withdrawal and press release following to the applied fearless censorship, as Bubi Hayon's “artistical existence, activity, production”, applaud “oturak” which, surely will gain “value” day by day, for underlining an issue with serious lack of awareness in Turkish art society, and declare that until an apology is made, we are not any longer interested in participating to any artistic platform organized by Istanbul Modern, at where may be some other time, the same “Oturak” (stool) is to be exhibited, by the same or a different chief curator and with it's “submitted context untouched”.Our guiding free spirit is awareness of our existence and surely is R. Mutt's “Fountain”.Alphabetical list of signer artists, designers, musicians, illustrators, freelance or affiliated curators, directors of biennials and art institutions, art critics, art writers, art historians, art directors, art academics, art educators, art students, social scientists:

(Çeviren/Translator: Zeyneb Taşçı)

Kim daha saygısız ya da nasıl bir oyunun aktörleriyiz?

2011-12-23T20:43:00.004+02:00

İSTANBUL MODERN vs. ARTİUM SANATEVİ

Lütfiye Bozdağ’ın “muhalafet.org” da,14 Aralık 2011 tarihinde yayınlanan “Sanatçıya ve Eserine Saygı Duymayan Bir Müze: İstanbul Modern” (1) başlıklı yazısını okuduktan sonra, bu yıl içinde şahsen yaşadığım, öncelikle “saygı(sızlık)” ve “sayılmazlık” çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini düşündüğüm 2 önemli olayı “nasıl bir oyunun parçaları olduğumuz” ve bu mekanizmalar ve kurumsallaşmalar üzerinden yazıyorum.

1. Olay: İstanbul Modern

2 yıl önce İstanbul Modern’in fotoğraf küratörü Engin Özendes’e bir fotoğraf projemle başvurmuştum. Kendisi projemi inceledikten sonra 2012 Ocak ayında olmak üzere bu işleri sergilemeyi istediğini söylemişti. Sergiyi bir Hollandalı fotoğrafçı Arjen Zwart ile birlikte açacaktık. Bu süre içinde EÖ ile görüşmelerimiz aralıklarla sürdü. Mayıs 2011’e gelindiğinde, tam sözleşme imzalamamızın arifesinde ve çalışmalara çok daha yoğun olarak başlamamız öncesinde, EÖ’in İstanbul Modern’den ayrılacağını (kendisinden) öğrendim. Muhatabımız EÖ aracılığıyla İstanbul Modern’di (daha doğrusu öyle sanıyordum/k). Belki doğrusu proje ilk kabul edildiğinde bir sözleşme imzalamaktı. Ancak benim için bu alanda söz, sözleşmedir aslında. EÖ projelerimiz birlikte sergilemeyi önermiş, bizler de bu süre içinde işlerimiz bir başka yerde sergilememeyi öngörmüştük ve sergilememiştik. EÖ’in ayrılacağını öğrendikten bir süre sonra kendisine bizim sergimizin nasıl yürüyeceğini sorduğumda, “ben her şeyi hazırladım, İST MODERN sizinle ilişkiye geçecektir.” dedi. Ve 16 Mayıs 2011’de Şef Küratör Levent Çalıkoğlu’ndan Arjen Zwart ve bana hitaben kaleme alınmış bir mail aldık:

Sayın Laleper Aytek ve Sayın Arjen Zwart,

Fotoğraf Bölümü küratörümüz Engin Özendes’in ayrılışının ardından yeni bir yapılanma içerisinde gelecek yılların sergilerini tekrar gözden geçiriyoruz.

Şu anki şartlarda mevcut görüşmelerin hepsini askıya almış bulunmaktayız. Göreve yeni başlayacak küratörün kararlarına göre ilerleyeceğimizi bildiririm.

Umarım gelecek yıllarda birlikte çalışma olanağı buluruz.

Saygılarımla.

Levent Çalıkoğlu

Şef Küratör

Levent Çalıkoğlu bizlerin karşılıklı görüşmeyi talep ettiğimiz mailimize cevabı ise kısaydı:

“Şu anki durumda ilk mailimde aktardığım bilgilerin geçerli olduğunu tekrarlamaktan başka bir cevabım yok.

Yeni yapılanma içerisinde takdir edersiniz ki yeni küratörün kararları ile hareket etmek durumundayız.”

Biz ısrarlı davranıp, görüşme talep eden bir mail attıktan sonra ise gelen yanıt gerçekten oldukça şaşırtıcı ama daha baştan belli bir cevabın deklare edilmesinden öte bir şey değildi ne yazık ki! Ama topu taca atarak ve tüm sorumluluğu artık İstanbul Modern’de çalışmayan Engin Özendes’e yıkarak... şöyle diyordu şef küratör;

“Konuya ilişkin daha önce yazmış olduğum mailde de belirttiğim gibi, İstanbul Modern açısından böyle bir sergiye ev sahipliği yapamayacağımızı açıklıkla tekrar etmek isterim.

Engin Özendes ayrılırken sizlerle görüştüğünü ama ne tarih ne de içerik konusunda bir mutabakata varmadığını net bir şekilde belirtti. Ayrıca bu serginin yapılması gerektiğine dair bir tavsiyede bulunmadı.

Biz de haklı olarak fotoğraf bölümümüzün başına gelecek yeni küratörün vizyon ve yaklaşımı ile hareket etmeyi planlıyoruz. Bu kararımızın da kurumsal bir karar olduğunu bilmenizi rica ederim.”

İlk mailde askıya alındığı söylenen mevcut görüşmelerin, bizlerle bir serginin yapılmayacağı anlamına geldiğini ısrarla anlamamış olmamız ne ilginç değil mi?

EÖ ile ayrılmadan görüşülmüş ve kendisi böyle bir serginin yapılması konusunda herhangi bir tavsiyede bulunmamış!!! Bu durumda bizler “kendi kendimize gelin güvey olarak, projelerimizi İst Modern gibi yüce bir kuruma yamamaya çalışıyoruz ama olmadı, şef küratör geldi ve olaya Engin Özendes’in söylemlerini ileri sürerek el koydu...

Ben Engin Özendes ile de görüştüm ve kendisi konunun hiç böyle olmadığını, serginin tüm kurgusunun hazır ve çizili olduğunu belirtti.

Şef küratör için belli ki, sadece sanatçı ya da eserini değil, insan harcamak, onu yalancı durumuna düşürmek de çok kolay... İnsan hiç mi sıkılmaz, bu şekilde değerlendirmeler yaparken... Doğru sıkılır aslında eğer ...

Bu nasıl bir dünya?

Hangi kararlar kimler tarafından ve ne tür ilişkiler içinde alınmaktadır.

1. Bizler Engin Özendes’in sözünü sözleşme kabul ederek bir sözleşme talebinde bulunmamış ve sözleşmeimzalamamış olmamızın bedeli böyle mi ödedik?

2. Peki iki yıldır, İstanbul Modern’de sergileneceği için işlerimizi başka hiçbir yerde sergilememiş olmamızın zararını kim karşılayacak?

3. Bir iki satır maille iki yıllık bir süreçte konuşulanları adeta biz uydurmuşuz, kendimizi sergimizin açılacağına inandırmışız gibi bir yaklaşımla verilen cevaplar hangi “saygı” kapsamında değerlendirilebilir?

2. Olay: Artium Sanatevi

28 Mayıs 2011 tarihinde Artium Sanatevi “81. Müzayede Fotoğraf Sanatı” başlığı altında Türkiye’de bir ilk gerçekleştirdi ve ilk fotoğraf müzayedesini düzenledi. Artium Sanat’ın düzenlediği bu müzayedeye ben de 2 fotoğrafımla davetli olarak katıldım. Bu müzayedede benim de 1 fotoğrafım satıldı.

Artium ile fotoğraflarımızı teslim ettiğimiz sırada imzaladığım makbuz benzeri formda, satış halinde %25 komisyon kesileceği ve ödemenin satıştan sonraki 45 gün içinde yapılacağı yazıyordu.

Daha sonra bizlere bu sürenin 60 gün olduğu bilgisi mail ile iletildi.

60 gün sonunda yani 28 Temmuz’dan bu yana Artium Sanatevi ile defalarca konuşmama, Teşvikiye’deki galeriye şahsen giderek görüşmeme rağmen tarafıma bugüne kadar herhangi bir ödeme yapılmadığı gibi, bir açıklama da yapılmadı.

Yapılan tek açıklama; “elemanımız müşterilerde para tahsil etmeye çalışıyor” un ötesine geçmedi hiçbir seferinde. Bu inanılmaz açıklama giderek o kadar “alaycı” bir hal aldı ve iyi niyet sınırlarını o kadar zorladı ki, telefon ve ziyaretle bir yere varılamayacağını anlayarak, Artium’a avukatım aracılığıyla ve Noter üzerinden protesto çekildi, gene hiçbir yanıt gelmedi. Şimdi sırada “icra takip” denilen bir süreç var ve sanıyorum ardından da dava açılması gündeme gelecek.

Hiç uğraşmak istemediğim bir sürecin sonunda konunun mahkemeye kadar gelmiş olması gerçekten inanılmaz. Artium’un bunca duyarsızlığı ve saygısızlığı ise bu işi 81. defa yapan bir kurum olarak gerçekten de çok profesyonelce.

Bu süreçlerin sonunda durumun nereye kadar varabileceğiyle ilgili kesinlikle bir fikrim yok ama SANATA, SANATÇIYA VE ESERİNE SAYGISIZLIK ANLAMINDA BU 2 SANAT KURUMUNUN DA TARTIŞMALI OLDUKLARINI YAPTIKLARI ve YAPMADIKLARI ÜZERİNE MUHAKKAK TARTIŞILMASININ GEREKTİĞİNİ ve KURUMSAL BİR YAPILARININ OLMADIĞINI DÜŞÜNÜYORUM.

Saygılarımla,

Laleper Aytek

[1]http://muhalefet.org/haber-sanatciya-ve-eserine-saygi-duymayan-bir-muze-istanbul-modern-lutfiye-bozdag-19-757.aspx http://muhalefet.org/haber-sanatciya-ve-eserine-saygi-duymayan-bir-muze-istanbul-modern-lutfiye-bozdag-19-757.aspx http://muhalefet.org/haber-sanatciya-ve-eserine-saygi-duymayan-bir-muze-istanbul-modern-lutfiye-bozdag-19-757.aspx

İstanbulla Bakmak- 15 Ekim - 15 Kasım 2011 Fotografevi

2011-10-12T09:08:00.002+03:00

FOTOGRAFEVİ’nde yeni bir sergi

İ s t a n b u l l a B a k m a k

15 Ekim – 15 Kasım 2011

Fotoğrafevi’nde “İstanbulla Bakmak” başlıklı bir fotoğraf sergisi açılıyor. Koç Üniversitesi’nden 14 öğrencinin İstanbul’da çektiği fotoğraflardan oluşan sergi 15 Ekim- 15 Kasım 2011 tarihleri arasında izlenebilir. Serginin küratörü Laleper Aytek.

Sergi; İstanbul’u izleyen, İstanbul’dan geçen, İstanbul’a görünmeyen, İstanbul; boş ve İstanbul’da bekleyen zamanların izini sürüyor.

Sergide hiçbiri fotoğraf öğrencisi olmayan ve Koç Üniversitesi’nde farklı disiplinlerde eğitim görmüş ve halen gören 14 öğrencinin İstanbul’la izleyiciye baktıkları 58 fotoğraftan oluşuyor.

İstanbulla Bakmak, hep görmeye alıştığımız, tektipleştirilmiş ve popüler kültürün klişe İstanbul görüntülerinden uzak, sergiye işleriyle katılan genç fotoğrafçıların, kendilerine ait İstanbul’ları üzerinden bir iç-okuma, içe bakma ve bir iç-seyir denemesi.

Fotoğrafçılar:

Altuğ Bayram

Arzu Günay

Aslı Kuzu

Cem Kurt

Deniz Yıldız

Dilara Arısoy

Ecem Demirli

Ekin Göksel

Fırat Er

Gizem Özkan

Gökseli Cengiz

Kübra Işıklı

Onur Gürkan

Şahin Top

2011-02-05T14:04:00.002+02:00

“Zabrieski Point” filmi üzerinden Türkiye’de fotoğrafın nasıl gelenekselleşemediği, nasıl kendine ait bir dil oluşturamadığı üzerine bir deneme

“Yaşam eylemle başlar.” (Fichte)

Antonioni’nin tek Amerikan filmi olan 1970 tarihli Zabrieski Point, gerçekten de “karşı-kültür mitlerinin gerçeküstü bir üslupla ele alındığı masalsı bir portre” gibi.
İki gencin gözünden kurgulanan film, “hiçbir yer” diyebileceğimiz bir ölüm vadisinde, Zabrieski Point’te bir aşka, hayali aşklara dönüşürken, farklılaştırıyor da.
Geçmişleri, yaşamları birbirinden çok farklı olsa da, “hiçbir yerde”gerçekleşen bu masalsı karşılaşmanın en azından Daria’yı değiştirdiğini söyleyebiliriz.
Los Angeles çöllerinde bir çeşit rüya kent/tatil köyü kuran, pazarlayan bir firmada çalışan (ve patronun sevgilisi ???) Daria arabasıyla çölü geçerek, Phoenix’e patronuyla buluşmaya gitmektedir.
Öğrenci ayaklanmaları sırasında polis öldürmek şuçundan aranan Mark ise, bir helikopter çalarak çöle doğru havalanır.
ve 2 gencin yolları, çölde kesişir. Daria’da, Mark da (Carl Marx) birlikte oldukları kısa süre sonrasında farklılaşırlar.
çünkü bir karşılaşma (eğer siz bir başkalaşmaya açıksanız) değiştirir de...
Daria’nın hayata bakışı Phoneix’e geldiğinde, bu karşılaşma öncesinden çok farklıdır artık. Fildişi kulede fazla kalmaz, çünkü kendini oranın bir parçası hissetmemektedir artık, içinde (belki) uyuyan, susan bir yan harekete geçmiştir ve bir başka şey-i görmüştür. Ve bu onun hayatına açılan gerçek bir pencere olmuştur. Hızla uzaklaşır o “zengin” mekandan ve geride bıraktığı ulaşılmaza dönüp baktığında içinde bir şeylerin infilak ederek, parçalarına hatta moleküllerine ayrılarak, bittiğini, yok olduğunu izleriz... Daria için bir şeyleri kökten değiştirmenin zamanı gelmiştir ve o bu değişimi Mark’la geçirdiği kısa sürenin ardından yaşar. Mark’la birlikteliği bardağı taşıran damla olabilir... Ve bizler bu yok etmeyi, bu parçalanmayı defalarca izleriz.
Değişmek istemenin, değişimi istemenin kendisi karşı çıkmaktır; olana, sürdürülmekte olana, sisteme, kendine, hayata...
Ve bu Antonioni’nin filminde Mark için de, Daria için de farklı noktalardan ve yaşamlar içinden ortaya çıksa ve gelişse de, ölüm vadisi’nde, Zabrieskie Point’te, Antonioni’nin şiirsel, metaforik, masalsı görsel kurgusunda karşılığını bulur.

Bir şeyleri yeniden ve bir başka şekilde yapabilmenin yolu bazen, olanı, ısrarla sürdürülmekte olanı değiştirmek ve yerine bir başka öneri getirebilmek için, radikal çözümlere yönelerek ve eski olanı, eskimiş olanı daha doğrusu yeni/farklı/başka bir bakma-görme-gösterme kaygısı olmayan fotoğraflar, dönemler ve kişiler üzerinden, onların anlayışı ile fotoğraf yapmayı ve fotoğrafa bakmayı bırakmaktır. Bunu yapmadığınızda ve başka bakmalara açık olmadığınızda, sorgulanmadan, tek doğruymuş gibi kabul edilen giderek kör eder ve başka bakmalara yönelmemizi engeller... Oysa hayat değişmektedir, yaşananlar, farklı tecrübeler değişimi getirir ve 170 yılı geçen dünya fotoğraf tarihinin kendisi, -Türkiye’deki fotoğraf ve fotoğrafçılık ne yazık ki ısrarla bu sürecin, bu dönüşümün dışında kalmış, kendimizi (nedense) bu dünyanın dışında tutmuş ve bu dünyayı neredeyse görmezden gelerek, yok saymış olsak da- büyük değişimin, dönüşümün ve zaman içinde farklı bakmalara yönelmenin en yetkin örneklerinden biridir. Türkiye’den bakıldığında ise bu tarih adeta, bu dünyada değil de, bilmediğimiz bir başka evrende yaşanmaktaymış gibi, dikkat edilmeyen, izlenmeyen, görmezden gelinen ve hatta “yabancı hayranlığına” kadar vardırılan milliyetçi kökleri bile olan bir tarihtir. Fotoğraf, 1839’da bir icat olarak tescil edilmesinin ardından 11 yıl gibi kısa bir süre sonra, 1850’de Osmanlı topraklarına girmesine karşın, ne 1920’lere kadar süren daha belgesel diyebileceğimiz ve tekniğinin geliştirildiği dönemi yaşamış ve ne de özellikle II. Dünya savaşından sonra gelişen, belirginleşen ve hızlanan bireyselleşme süreci Türkiye fotoğrafında karşılığını bulmuştur.
Ayrı’lık değil, aynı’lıktır önerilen, birbirine benzemektir. Benze(ni)r de... Birbirine benzemeyen sesler ve gözler göz ardı edilir, kabul edilmez ve dışlanır... Varolabilmenin tek yolu neredeyse itaat, sonsuz uyumdur. Kimsenin fotoğrafı kendine ait değildir, işin tuhafı fotoğrafın ilk günlerindeki gibi bir akıma ya da bir gruba da ait değildir. Türkiye’de çekilen fotoğraflar kimsenindir, adeta tek bir göz tarafından kaydedilmektedir, bir ya da birkaç fotoğrafçı dışında... Sözde sosyal içeriklidir ve asla kişisel bir içeriği yoktur. Fotoğraf tek başına bir iştir ama toplu safariler ve atölyelerde kimin adıyla yapılıyorsa, o kişinin gözünden bir sürü benzer fotoğraf çekilir. Çünkü ancak o zaman göze girilir, çekilenler bir şeye benzer ve onay alır, sergilenir belki ya da dia gösterileri düzenlenir. Ve aslında kişisel bakış feda edilir.
Oysa daha fotoğrafın ilk yıllarında (1851’de) “yazar-eleştirmen Francis Wey’in kaleminden La Lumière’de yayınlanan ve fotoğrafın bir sanatsal etkinlik olarak ilk gerekçeli savunusu olan makale, romantik ekolün düşünceleri ve 1840’larda yazan Salon eleştirmenlerinin gözde izleği olan “feda kuramı”nın etkileriyle doludur”. Tabii burada feda edilen, vazgeçilen şey oldukça farklıdır. “Wey’e göre, “sanatta gerçeklik doğanın acımasızca kopya edilmesinde değil, getirilen manevi yorumdadır”. Dolayısıyla sanatçı-fotoğrafçının bundan böyle doğayı aynen kopya etmek yerine, kimi zaman “bazı ayrıntıları feda ederek” seçtiği konuyu iyi
yorumlamasının gereği üzerinde durur.” Bu değerlendirme fotoğrafta daguerotip’den, kalotip’e yani kağıt üzerine baskı yapılan, ilk defa negatif-pozitif baskının yapıldığı bir dönemde yapılmıştır ve teknik kaygıları da içermektedir. Ancak “manevi yorum”la kastedilen hangi yöntem kullanılırsa kullanılsın, kişisel bakışa, kişinin kendine ait fotoğrafına da (belki de ilk olarak) işaret eder. Bu gelişimin daha ilk yıllardan beri önemsendiğinin en güzel örneklerinden biri de, ilk kadın fotoğrafçı olarak kabul edilen Juliet Margaret Cameron’un (1815-1879) fotoğraflarıdır. Cameron bir tek kendine özgü; netsiz, yumuşak tonlu fotoğraflarında, esrarengiz karanlıklar içinde, zaman ötesi, edebi, mitolojik tiplemelerinde ve portrelerinde adeta fotoğrafın anı dondurma özelliğine karşı çıkmaktadır. Cameron portrelerinde modellerini günlük hayatın ötesinde ilahi kişilere dönüştürür. Fotoğraflarında resimsel etkiler vardır ancak bir yandan da, kendine ait kişisel bir dili ve yorumu da vardır fotoğraflarının, dönemindeki fotoğrafçılardan ayrılan. Ve hem kadın olduğu için (tekniği bilmemekle suçlanır) ve hem de fotoğraflarının benzemezliği (diğerlerine olan aykırı bakışı) ve farklılığı ile kendi çağında dışlanmaya çalışılmıştır. Diyebiliriz ki, Cameron’un fotoğrafları, fotoğrafın sadece bir belgeleme ve tasvir aracı olmadığının ilk şahsi örneklerinden biridir.
Ve fotoğraf(ın), 1839’da bulunuşundan, hatta daha da geriye giderek, 1827’de J.N.Niépce tarafından 8 saatlik bir pozlama sonucunda elde ettiği ilk fotoğraftan bu yana, aslında bir kişiselleşmenin, fotoğrafçıların, fotoğrafın ilk yıllarındaki akımlardan ve etkilerinden –ki bu daha çok resim geleneğinin baskın etkisi olarak adlandırılabilir- sıyrılarak, uzaklaşarak, zaman içinde kendine ait fotoğraflarının izini sürmelerinin ve ortaya koymalarının bir tarihi, olduğunu söyleyebiliriz.
20.yy başına kadar fotoğrafların değerlendirilmesinde ölçüt olarak alınan, kabul edilen (mükemmel ışıklandırma, kompozisyon oluşturma becerisi, konunun anlaşılırlığı, odaklanmadaki titizlik, baskı kalitesinde kusursuzluk vb. nedenlerle) sağlam bir bakış açısının oluştuğu gibi bir yaklaşım söz konusuydu. Özellikle 1900’lü yılların üçüncü çeyreğinden sonra bu değerlendirmenin odağı, eskiden kompozisyondan yoksun oldukları için dikkate alınmayan, meçhul kişilerin elinden çıkmış, pozsuz, kötü ışıklandırılmış, asimetrik kadrajlı fotoğrafların da dahil edildiği bir yaklaşıma doğru kaymıştır. Bu yeni anlayışla fotoğraf teknik kusursuzluk ve genel geçerli standartlardan, dolayısıyla ‘güzellik’ ölçütlerinden de kurtarılmaktadır. Böylece, hiçbir konunun ya da tekniğin bir fotoğrafı fotoğraf olma vasfından yoksun bırakamayacağı dünya çapında bir beğeninin de kapıları da açılmış olmaktadır.
Bu süreçte fotoğrafların ve fotoğrafçıların giderek kıtalar, ülkeler, akımlar ve gruplar çevresinde ele alınarak değerlendirilmesinden vazgeçilerek, her türden farklı farklı fotoğrafçılıkların bağımsız bir gelenek oluşuturabileceği yaklaşımı benimsenmiş, ve böylece fotoğraf beğenisinin sınırsızca genişlemesini ve çoğalmasını sağlayacak bir algının, bir yaklaşımın da kapıları açılmıştır.
Bu, bir tek o fotoğrafçıya ait özel bir dünya ve o dünyanın bizlere gösterdikleridir.
Bu izleyiciye, bir grup ya da akım üzerinden değil, tek tek fotoğrafçılar ve şahsi yaklaşımları üzerinden farklı algılama, bakma, görme ve okuma biçimleri sunarak, bu önerileri tartışmaya açan, sorgulamaya ve sorgulatmaya açık/yakın, çoğaltan farklı öneriler bütünüdür ve her fotoğrafçı için ayrıdır.
Fotoğrafın bir yandan teknik gelişimini sürdürdüğü ilk yüzyılda, görüntünün 20.yy’ın başında Paul Strand, Edward Weston, Immogen Cunningham ve Edward Weston gibi fotoğrafçıların temsil ettiği, “düz/doğru fotoğraf” ya da “yeni-nesnellik” akımında gerçe(kli)ğin o büyülü ‘denge’ anı sabırla beklenerek ve adeta kusursuz bir şekilde kaydedilmeye çalışılırken, 1900’lü yılların ilk çeyreğinden başlayarak bu yaklaşım yerini, Jacob Riis, Wegee, Eugene Atget gibi erken dönem fotoğrafçıların şehir ve insan görüntülerinde; Lisette Model, Diane Arbus, Robert Frank, Daido Moriyama, Anders Petersen, Antione D’gata ve Nan Goldin ve daha pekçok fotoğrafçının karelerinde yerini, herhangi bir ülke, bir dönem, bir akım ve bir tarz ile özdeşleştirlemeyecek, bağdaşlatırılamayacak kadar bireysel fotoğraf dilinin bir ifadesi olarak, ‘dengesizliği açığa çıkaracak anı –gerçekliği savunmasız yakalayacak’ ara(daki) anların peşinden giderek’ , kişisel söylemi hesaba katan, varsayan ve kabul eden şahsi bir yaklaşıma bırakmıştır.
Fotoğraf Avrupa ve Amerika’da, bulunuşunun ilk yıllarından başlayarak, kendi geleneğini, bireysel özgürlüklerin ve seçimlerin önemsendiği bir ortam içinde, her fotoğrafçısında teker teker ve tüm farklılıklarıyla birlikte oluşturdu ve geliştirdi.
Osmanlı İmparatorluğu döneminde Türkiye sınırlarından içeri sızmaya çalışan bu yeni icad, yukarıda sayılan yasakçı zihniyetlerin doğal bir sonucu olarak, Türklerin değil, azınlıkların; Ermenilerin ve Rumların çalıştığı ve öğrendiği bir alan oldu. Fotoğrafçılık, askerlik, ticaret ya da memuriyet gibi geçerli, makbul bir meslek dalı olarak görülmedi hiçbir zaman. Ve bu yüzdendir ki, “görüntü avcılığı” işi; “bizden olmayanlara”, “azınlık olanlara” verilebilirdi, onlar yapabilirlerdi ve öyle de oldu. 1850’lerde Grad rué Pera’da (bugünkü İstiklal Caddesi) açılan fotoğrafhanelerin hepsi Türkiyeli Ermeni ya da Rumların dükkanlarıydı.
“Fotoğrafın icadının dünyaya duyurulduğu 1839 senesinden itibaren Avrupalı seyyah ve gezgin fotoğrafçıların en çok ziyaret ettiği şehirlerden birisi olmuştur İstanbul. Bu açıdan kente dair il fotoğrafların, henüz İstanbul’da hiçbir fotoğraf teknolojisi yok iken Avrupalı gezginler tarafından üretildiğini söyleyebiliriz. İstanbul’da ilk yerli stüdyonun 1850 yılında Beyoğlu’nda Vasilaki Kargopoulo tarafından kurulduğunu baz alırsak, sadece 11 yıllık bir farkla fotoğraf teknolojisinin İstanbul’da yerleşik hale gelmesi çarpıcıdır. Fotoğrafın, Müslüman çoğunluğun yüksek olduğu bir ülkeye bu kadar hızlı giriş yapabilmesi büyük oranda İstanbul’da yaşayan azınlıkların kültürel etkileriyle kaydedilen bir gelişmedir.
1850 tarihinde Osmanlı Devletinde Vasilaki Kargopoulo tarafından ilk fotoğraf stüdyosunun kurulmasının ardından, bir Müslüman tarafından ilk kez bir fotoğraf stüdyosunun açılması ancak 1910 yılında gerçekleşebilmiştir. Benim bu konuşmada “erken period” olarak tanımladığım 60 senelik bir farkla Müslüman toplumun fotoğraf ihtiyacı gündeme gelir. Osmanlı dönemini kapsayan bu 60 senelik ön periyod boyunca yalnızca fotoğrafyan ve fotoğraflanan azınlıklardan bahsedebiliriz.”
Türkiye’ye bu kadar erken gelmiş olsa da; Osmanlı’dan bu yana Türkiye’de fotoğraf ve fotoğrafçılar ne yukarıda sözünü ettiğim türden bir dengenin ve ne de ardından gelen dengesizliğin, aradaki anların peşinden gitmiştir, kendi içine kapalı kalmış ve dünya fotoğrafına maruz kalmamış, bu anlayışlarla karşılaşmamak için direnmiş ve kendini dışa kapamıştır.
Türkiye gibi, farklılıkların yok sayılmaya ve görmezden gelinmeye çalışıldığı toplumlarda, özünde gayet kişisel olan, bir tek kişiye ait olan, olması gerken bir ifade biçiminin yer bulması ve gelişerek bir fotoğraf geleneğini oluşturması çok zor ve hatta imkansızdı. Ve nitekim olmadı da...
Avrupa ve Amerika bu doğaçlamanın, bu kendiliğindenliğin özgürce yeşerebileceği, gelişebileceği çok verimli topraklardı-r. Önemli olan bireydir yani tek tek insanlardır. Ama Doğu’da durum böyle değildir. Türkiye’de durum böyle değildir. Doğu, daha tutucu, daha kapalı ve hayatın yasaklar üzerine kurulu olduğu topraklardır. Türkiye’de de... Önemli olan belirsiz, genel, soyut bir toplum kavramı –böyle bir toplum anlayışının verili olarak var olduğu kabuluyle- ile bu toplumun düzenini ve onun sürekliliğini sağlayacak tanımlar, tarifler, sözlü, sözsüz kurallar, kanunlar yani mekanizmalardır. Bu, kim için olduğu belli olmayan ama yasaklayarak ya da yok sayarak giderek içine kapanan, farklılıklarıyla yaşamayı öğrenememiş cemaat zihniyetidir aslında, kişiyi yok sayan. Tıpkı bugün de olduğu gibi. Böylesi kapalı hatta tutucu bir zihniyet, anlayış ve yaklaşım ortamında bir tek fotoğrafın değil, aslında herhangi bir sanat dalının geleneğinin oluşmamış olduğunu söylemek sanıyorum yanlış olmayacaktır.

Bu “ötekileştirme” ruhu ve yaklaşımı pekçok alanda olduğu gibi, fotoğrafın da önünü kesti ve güdükleştirdi. Hiçbir geçmişi, kökleri olmayan bir dal olarak fotoğraf, Türkiye’de ancak 1980 sonrasında o da 1 ya da 2 okulda bölüm olabildi. Avrupa ve Amerika’da ise 1950’lerden başlayarak üniversitelerde fotoğraf bölümleri açılmış, fotoğraf sanat olarak kabul edilmiş ve müzelerde fotoğraf sergileri açılmaya ve satılmaya başlanmıştı bile.
Türkiye’de, 2004 yılında açılan İstanbul Modern Sanatlar Müzesi’nde resim kadar ayrılmasa da, fotoğraf kendine ilk olarak bir müzede yer buldu. Eğitim ve kültür kurumlarıyla, bu kadar geç kalmış bir kabul ve temsilin ardından bu coğrafyada fotoğrafa ait bir geleneğin oluşabilmesi ve bir Türkiye fotoğrafından söz edebilmek için Avrupa’nın ve Amerika’nın 170 yıllık fotoğraf tarihine sahip değiliz. Bu çok önemli ve ne yazık ki yok sayılamayacak bir “boşluk”.
Fotoğraf ancak özgürce yapılabildiği, kendine yer bulabildiği, hitap edebildiği muhatapları olduğu ve bunun güçlü bir talep oluşurduğu ortamlarda ancak bir gelenek oluşturabilir ve çoğalabilir.

“Direnenler hayallerini kolay teslim etmezler.”
Belki de hayallerimiz olmadığı için direnemedik.
Yerine kendimize ait koyabileceğimiz bir görüntü olmadığı için, böylesi bir “öteki” arayışının içinde olmadık hiç.
Sormadık, sorularımız yoktu, hep sorulmamış soruları cevapladık, “güzel fotoğraflar” yakalamaya çalıştık.
Farklı bakma/görme önerilerimiz yoktu, hep aynı birkaç bakma önerisini tekrarladık, asla gerçekten tartışmadık...
Bence Türkiye fotoğrafı için de Daria’nin hayalinde defalarca infilak ederek, parçalanan ve küçük parçalarına ayrılarak dağılan bir görüntü hayal ediyorum, kurmak için zihinlerdeki bu kapalılığı, bu aynılığı yıkmak, parçalamak ve bunu için de biraz cesaretli olmak. Kendimize aynada dürüstçe bakarak yüzleşmeyi göze almak gerekiyor, yani hiç yap-a-madığımız şeyi yapmak ve aynadan yara alarak geçmeyi göze almak...

Bir başka yapı oluşturmak, eski yapının doğru bir okumasını yapıp, geride bırakmak ama ondan bağımsız, etkilerini ve anlayışını redderek yerine bireysel, soru soran, yakın, dışardan değil, içerden bakan, izleyen ve kendine ait fotoğrafları olan fotoğrafçılara ve bakışlara çok ihtiyacımız var.

Laleper Aytek
Aralık 2010

bulutlar-bodrum

2011-01-29T11:35:00.002+02:00

Beyoğlu - İstanbul

2010-08-14T10:58:00.000+03:00

like a virgin...

Saray - İstanbul

2010-08-12T00:08:00.001+03:00

"palimpsest istanbul" - fransız kültür merkezi - istanbul 2010

2010-08-06T10:07:00.006+03:00

2010-08-05T19:49:00.008+03:00

"We don't see things as they are,
   but we see things as we are."
   (şeyleri olduğu gibi değil, olduğumuz gibi görürüz)
     The Talmud

Istanbul-Levent

2010-07-29T08:19:00.004+03:00

Istanbul / Garipçe

2010-07-27T15:39:00.003+03:00

İstanbul / Kumkapı

2010-07-02T09:35:00.004+03:00

İstanbul / İstiklal Caddesi

2010-07-02T09:30:00.005+03:00

istanbul /Kadıköy vapuru

2010-06-25T19:40:00.004+03:00

Bodrum

2010-06-21T08:18:00.008+03:00

PALİMPSEST İSTANBUL

2010-05-29T22:14:00.013+03:00

Palimpsest Istanbul kuruluyor... Fotoğraflar : Dilara Arısoy

2010-05-23T13:24:00.005+03:00

2010-05-23T13:22:00.002+03:00

2010-05-23T13:20:00.002+03:00

Palimpsest Istanbul, 22 Mayıs Hürriyet Keyif, Müge Akgün

2010-05-23T12:48:00.005+03:00

2010-05-07T08:49:00.003+03:00

Bellek, uçsuz bucaksız ve çözümlemesi güç eşsiz bir palimpsesttir*.

Akort kaçınılmaz olarak birbirinden tamamen farklı olan unsurlar arasında bir ahenk yaratır… bellekte. Oradaki varlık ne kadar tutarsız olursa olsun bu nedenle beşeri bütünlük bozulmaz. Hepsini aynı anda yeniden canlandıracak olsaydınız, bellekteki tüm yankılanmalar bir konser meydana getirirdi; belki hoş, belki tatsız ama tutarlı ve ahenkli bir konser.

Charles Baudelaire

*palimpsest silinip yeniden yazılmış parşömen

PALİMPSEST İSTANBUL fotoğraf sergisi/ 12-24 Mayıs 2010 Fransız Kültür Merkezi, İstanbul

2010-05-07T08:14:00.023+03:00

Günümüzde mimarlık, arkeoloji, şehircilik gibi disiplinler birbirine karşıt anlamları ve pratikleri aynı anda içeriyor. Daha çok oluşturulan üst diller kapsamında ortaya çıkan anlamlar ve pratikler. Bunlar kendi üzerine kapanan bir sembolik alanı oluşturuyor. Yüzergezer simgeleri ve entelektüel çoğulluğu “kapitone noktaları” ile hakikatlere dönüştüren, öznelliği anonimliğe çeviren mesleki pratikler. Bunlar kamusal gücü arkasına alarak gizlenmiş öznellikleri anonim gerçekler olarak sunuyor ve haksızlıkları gizleyerek simgesel bir şiddet üretiyor. Diğer taraftan bütün entelektüel pratikler aynı zamanda bu şiddetten arındırıldıkça, disipliner ayrımların ötesine geçen, birbiriyle ilişki kuran, içeriğini sorgulayan ve sorgulatan ve öznellikleri içerebilen demokratik bir kamu fikrine bizi daha çok yaklaştırıyor. Peki, o zaman bir disiplinin, örneğin mimarlığın her iki koşulda da aynı işlevi gördüğünü, hatta aynı uğraş olduğunu söylemeye devam edebilecek miyiz?

Yenikapı birkaç önemli meseleyi gün ışığına çıkarıyor. Ulusdevlet tarihi içinde kentin zaman zaman yırtıktan çıkan başka bir tarihi, kamu düzeninin hücreleşmesi ve halkla iletişimsizliği, buradaki projenin eski endüstriyel mantık ve mekân içinde gerçekleşmesi ve muazzam boyutlarına karşılık kentle ilişkisizliği… Konuşacak ne çok konu var! Laleper Aytek’in fotoğrafları buluntular hakkında bir fikir verdiği kadar, kazı alanının içindeki ve hemen yanı başındaki iş gücünü, kentin, insanların hallerini gösteriyor; pek çok olgu ve anlam katmanına işaret ediyor.

KORHAN GÜMÜŞ

Sergi Küratörü: Pelin Derviş

"Kadın Dediğin Nedir?" TEMPO dergisi için bir çekim projesi- BADE İŞCİL çekimleri Mart 2010

2010-03-07T15:20:00.012+02:00

15 Mart 2010 Pazartesi günü Cezayir Restaurant'ın o günlerde tamir görmekte olan 2.katında TEMPO dergisinin bir projesi için çekim yapıyorum.

Projenin konusu: 5 kadın fotoğrafçı, aynı oyuncuyu/mankeni (Bade İşcil) çekeceğiz. Her fotoğrafçı kendi kafasındaki kadını görecek ya da gösterecek. Bir tanım, bir yönlendirme olmadan...

Ortaya ilginç bir okuma çıktığını söylemeliyim. Hepimizin ayrı bir "kadın"ı fotoğrafladığımız doğru ve çok açık, hayata ve kadına ve herşeye nasıl da farklı/ayrı ve başka baktığımızın bir göstergesi aslında bu fotoğraflar...

Farkın peşinden gidebilmek adına bence doğru bir yöntem, çoğaltmalıyız diye düşünüyorum.

Ve keşke dergide her fotoğrafçının sadece tek bir "Bade İşcil" karesi değil de en az 5-6 karesi yayınlanmış olsaydı, bence ortaya çıkarılması düşünülen farkı çok daha derin gösterirdi...

Man on the Street, Levent, Istanbul

2010-01-31T09:06:00.002+02:00

untitled

2010-01-28T16:57:00.001+02:00

flowers in white

2010-01-25T17:55:00.001+02:00

Zeynep Direk'in, "Judith Butler: Toplumsal Cinsiyet ve Bedenin Maddeleşmesi" makalesinden

2009-12-31T17:39:00.007+02:00

Tarih bir abjection (dışa atma) tarihidir. Tarih norm olarak bedenleri inşa ettiği gibi, birtakim bedenleri de dışarı atar; onları anlaşılırlığın sınırlarında konumlandırır. Anlaşılırlığın sınırlarındaki bedenler anlaşılamadıklarında sokaklara, kuytulara kavuşur, kavuştukları yerlerde çağrılır, haksızca yargılanır ve şiddete uğrarlar. Bedeni anlaşılır olanlara ait sokaklara çıktıklarında süfli, zelil bir muamma gibi beliren bu bedenler, çıktığı bela yolunda -ki bu toplumsal cinsiyet belasıdır- derhal redde ve aşağılamaya dönen bir hayretin hedefi olacaktır. Reddin itme, gülümsemenin alay, yabancının selamı haketmez olduğu muamelenin felsefi bir biçimde çözümlenmesi gerektiğinin icat edilip kabul ettirilmesinde Judith Butler'ın düşüncesi bir dönüm noktasıdır kuşkusuz. Ona göre, anlaşılırlığın sınırında inşa edilmiş bedenler, aynı zamanda bir yeniden anlamlandırma imkanının açıldığı, kendilerini kuran yasaya itiraz edebilme imkanının mekanı olan bedenlerdir."

"Cinsiyetli Olmak" sosyal bilimlere feminist bakışlar başlıklı kitaptan, Derleyen: Zeynep Direk, YKY, 2.baskı Ocak 2009.

Türkiye'de Fotoğrafın Karşı Kıyısı

2009-12-31T07:23:00.007+02:00

Türkiye’de fotoğrafın karşı kıyısına hiç geçilebildi mi?

Fotoğrafın 200 yıla yaklaşan uzun tarihine baktığımızda, 8 saatlik poz süresi sonunda Niépce’nin tespit ettiği ilk fotoğraftan (Gras’da, Saint-Loup-de-Varennes’teki evinin penceresinden görünüm, 1826/7) ve fotoğrafın icadının (François Arago tarafından) 19 Ağustos 1839‘da, Bilimler ve Güzel Sanatlar akademilerinin törensel birleşik oturumunda duyurulduğu ve tescillendiği günden bu yana geçen 170 yılda fotoğrafın dünyada izlediği, gerçekleştirdiği ve tanığı olduğu dönüşüm ve değişimin, Türkiye coğrafyasında, suretin yasak olduğu, duvarlara resim asılmasının günah sayıldığı, padişah portrelerinin üzerlerinin örtüldüğü Osmanlı’dan başlayarak, pekçok alanda olduğu gibi fotoğraf alanında da gerçekleş-e-memiş olduğunu, tek tük, cılız seslerin ve görüntülerin biraraya geldiklerinde bir gelenek oluşturmanın ötesinde, daha çok karışık, tanımsız, dar, tektip bir görüş alanı için(d)e sıkışıp kaldığını görüyoruz.

Fotoğrafa başından beri dünyanın baktığından başka bir algıyla baktığımız ve ısrarla bu yaklaşımla fotoğraflar çektiğimiz ve Türkiye’deki fotoğrafın dünya fotoğrafı içindeki yeri ve karşılığı üzerine hiç düşünmediğimiz içindir ki, bugün, 2010’a bir kala bir Türkiye fotoğrafı’ndan, Türkiye’de bir fotoğraf geleneğinden söz edemiyoruz. Dün hiç edemiyorduk ve bu gidişle yarın da edebilecek gibi durmuyoruz. Peki, bu körlük, bu özel olanı yok sayma, bunca kişiselleştirmekten kaçma ve genel geçerli hatta klişe değerlendirmelerle, Türkiye’ye fotoğrafı yerleştirmeme çabaları niyedir? Bu yasaklamalar, reddetmeler, bu hayalsizlikler ve dar alanlarda bunca kısa paslaşma niyedir? Dünya fotoğrafı almış başını (hayallerimizin ötesinde, alışık olmadığımız tekinsizliklerde bizi bırakıp, bir görüntüyle aslında nasıl da hayırlı bir karmaşaya sürüklendiğimizin ve fotoğrafın ancak bu tür belirsizliklerden çıkabileceğini fark bile etmeden) giderken, fotoğrafçılar giderek artan dozda kişisel bakışlarını ve sözlerini tüm dünyaya bakarak ve dünya ölçeğinde değerlendirerek işlerine yansıtırken, bizim bu tek katmanlılığımız, yüzeyde olanı kazıyarak altını görmekten kaçışımız niyedir?

Fotoğraf, kendimizde ortaya çıkar-a-madığınız tam tersine özenle uzak tuttuğumuz, sakladığımız şeylere rağmen yapılabilir mi? Bu, “mış gibi” yapmanın ötesine geçen bir eylem olabilir mi? Bu, bize farklı bir ufuk çizgisi kazandırabilir mi? Bu kadar kolaycı bir yaklaşımı benimseyip, geliştirene, üflesen yıkılacak anlayışları temellendirene ve onların esiri olana kadar, bundan sonrayı kendimize bu bakmayışımızın nedenlerini sorarak kurgulasak daha doğru bir adım atmış olmaz mıyız? Niye bu ısrar?Korku? ya da Doğu toplumlarına özgü cemaat ruhundan kurtulamıyor olmak?, Bireyselleşememek? Derinleşerek değil, giderek yüzeyselleşerek herhangi bir iz oluşturmamak, kolayına kaçmak ve olabildiğince dışardan bakmak ve bu sınırlar dışında yapılan şeyleri sistematik olarak izlememek, reddetmek hatta...Bu sözler oldukça ağır farkındayım ama yüzyıldan fazladır, fotoğrafın bulunuşundan ve Türkiye sınırları içinde kendini gösterdiği Osmanlı’dan bu yana üzerimize serpilmiş ölü toprağını kaldırmanın zamanı gelmedi mi artık? Başka bakmalara da ihtiyacımız yok mu? Ve buna zaten çok geç kalınmadı mı? Daha neyi ve ne zaman farketmeyi beklemekteyiz? Birilerinin bir gün gelip bizi keşfetmesini, “vay siz-ler ne mühim fotoğrafçılarmışsınız, ne eşsiz fotoğraflar çekmişsiniz ve bizler de bunu nasıl görmemişiz, anlamamışız!!!” demesini mi? Anlaşılmamış kıymetler olmayı, ruhumuzun derinliklerine sinmiş olan, “Türkiye’yi en iyi Türk fotoğrafçılar çeker!” bağnazlık ve tutuculuğunu ve sürekli bizim dışımızdakileri suçlayarak, topu hep taca atmayı daha ne kadar sürdürmeyi düşünüyoruz? Peki, kendimize bu kadar uzak gözlerle, uzaktan bakmayı?, ve dışarıyı seyretmeyi?, “içeride” olmayanı “dışardan” kabul etmeyi, dışlamayı, ama içimizde olanları, fırtınalarımızı, kaygılarımızı hiç sorgulamamayı, kaçmayı ve sürekli “bizden olmayanlar ötekileştirmesi“ tuzağına düşmeyi... Fotoğrafı düşünmenin önündeki en büyük engelin aslında kendimiz olduğunu görmemiz için daha kaç yüzyıl geçmesi gerekecek?

Ben 20 yıldır bu temel sorun üzerine düşünüp, sorular sorup duruyorum ve hala cevabını bulabilmiş değilim. Bizler yani Türkiye sınırları içinde doğan ve fotoğraf çekmeye bu topraklarda, bu kültürde ve bu ülkenin koşullarında başlamış ve sürdüren insanlar, bu kadar mıyız? Bizlerden bundan fazlası, farklısı çıkmaz mı? Başka sorularımız, farklı kaygılarımız yok mudur? Kendimizi özenle yerleştirdiğimiz “fildişi kuleden” çıkmayı, önce kendimize ve dünyaya bakmayı sonra da bugüne kadar sormadığımız soruları sormayı daha ne kadar erteleyeceğiz? Dünya bizden ayrı bir yer değil, o dünyada fotoğraf çeken fotoğrafçılar da bizden başka yaratıklar değiller!!! Onlar da aynı havayı soluyor, aynı dünya üzerinde dolaşarak çekiyorlar fotoğraflarını (ama farklı yaklaştıkları, fotoğrafı, dünyayı ve tabii hayatı farklı algıladıkları ve farklı sorular sordukları ve en önemlisi de bütün bunların doğal bir sonucu olarak çok farklı işler ürettikleri kesin). E, o zaman, dünyaya bu tepeden bakışımızın dayanak noktası nedir? Kim bize bu içi boş, kof üstünlüğü, bu sorusuzluğu verdi? Kendimizi böyle bir yere nasıl konumladık?

Öncelikle Fransa, İngiltere, Almanya ve ABD’de gelişen ve yerleşen 170 yıllık bir fotoğraf geleneğinden söz ediyoruz. Fotoğrafın 1850‘lerde, teknik gelişiminde belirli bir yol katetmesinin ardından, Martin Gasser’in tanımıyla, 3.evreye yani; “görüntü olarak fotoğrafın tarihi”ne de geçilmiş olur. ^[1] Nadar, Disdéri gibi Fransız portre fotoğrafçılarıyla başladığını söyleyebileceğimiz bu dönemin bizi bugünün oldukça subjektif, o kişiye ait/özel fotoğrafına yakınlaştıran ilk adımlar olduğunu düşünmek sanırım yanlış olmaz. Her ne kadar fotoğrafın icad edildiği ilk yüzyılda işin tekniğini geliştirmeye yönelik daha çok fotoğraf çekilmiş ve teknolojisi üzerine yayın yapılmış olsa da (yani fotoğrafın “nasıl” yapıldığı öncelikli olsa da), kısa bir süre sonra fotoğrafçıların, “görüntü olarak fotoğraf”ın derdine (yani “ne” çektiklerinin derdine de) düştükleri gerçeğini gölgelemez. Yani kısaca dünyada fotoğrafçılar ürettikleri görüntüler üzerine düşünmeye başlamaya, “bir görüntü nedir?, benim yaptığım nedir?, neyi anlatır, niye böyle değil de öyle çekilmelidir, bu konuda benim tercihim, yaklaşımım nedir?” üzerine düşünerek fotoğraf çekmeye neredeyse teknik gelişmelerle birlikte başlamışlardır, diyebiliriz.

Bizde ise Osmanlı’dan başlayarak hep “dış dünyanın belgelenmesi” öncelikli olmuştur. O döneme kısaca bir göz atacak olursak:

1840’ların başında İSTANBUL kozmopolit, batı etkilerine açık ve kendisiyle ilgili seyahatnameler ve gravürler sayesinde Batı’da görüntüsüne aşina olunmuş bir kent olma özelliğini taşıyordu. Ne var ki İmparatorluk, “Doğu Meselesi” etrafında düğümlenen belirsizlikleri de bünyesinde taşıyordu. Bu olumlu koşullara rağmen İstanbul’da fotoğrafçılığın başlangıcı sıkıntılı ve yavaş olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu’nun sonlarına doğru gerilemenin “batılaşamamak” olduğuna inanan yöneticiler, Avrupa’dan pekçok uzman getirerek, askeri, ekonomik ve sosyal alanda önemli görevlere atadılar. Osmanlı’da büyük bir yenilenme hareketi başladı. Reformlar ve yenilikler Osmanlı yönetiminden gelmekteydi, halkın bunları kabullenmesi ise zaman içinde olacaktı.

Kur’anda resmi yasaklayan bir ayet yoktur. İslamda resim yapmak değil, resme tapmak yasaklanmıştır. Kur’anda olmamakla birlikte bazı bazı hadislerle canlı varlıkların resimlerini yapanların, Allah’la yaratmada böy ölçüşmeye kalktıkları için kötü kişi olduklarını ve bu kişilerin kıyamet günü yaptıkları tasvirlere can vermek zorunda kalacaklarını, bunu başaramayacakları için de cehennem azabı çekeceklerini belirtmişlerdir. Bir müslüman’ın insan ve hayvan resmi çizmesi veya fotoğrafını çekmesi haram kabul edilmektedir. Osmanlı İmparatorluğu halkı arasında olan Musevilik’te de tasvir kesinlikle yasaktır. Camilerde hiç figür yoktur. İşte bu tür dini nedenlerle ilk fotoğrafçılar Müslümanlar ve Museviler arasından çıkmadı.

İstanbul’da ilk fotoğrafçılık bugün İstiklal Caddesi olarak bildiğimiz “Grand rue de Pera”da Ermeniler ve Rumlar tarafından başlatıldı. Ermeniler daha çok eczacı ve kimyagerdiler, bu nedenle ilk bulunduğu yıllarda kimya bilgisi isteyen daguerrotype’a geçmeleri kolay oldu. Ermeni aileler İmparatorluğun çeşitli şehirlerinde yaşayan (Diyarbakır, Sivas, Trabzon, Elazığ) çocuklarını İstanbul’a meslek öğrenmek üzere gönderirlerdi. Bu gençler o yıllarda yeni açılmış olan Ermeni fotoğrafhanelerinde çırak olarak çalıştılar.Özellikle Abdullah Biraderler’in stüdyolarında yetişen pekçok öğrenci fotoğrafçılığı bir Ermeni tekeli haline getirdi. Müslümanlar ticaretle fazla uğraşmıyorlardı. Daha çok geleneksel askerlik mesleğini, garanti geliri olan memuriyeti ve ulemadan olmayı seçtiler.

1841’de Daguerre’in öğrencilerinden KOMPA isimli Fransız bir fotoğrafçı İstanbul’a yerleşir. Pera’ya yerleşir, fotoğraf dersleri vermekte ve malzeme satmaktadır. Yarım asır boyunca fotoğrafçılar Batının iş, eğlence ve buluşma merkezi olan Pera’ya yerleşeceklerdir. Türkiye’de fotoğrafçılığın Abdullah Biraderler’in 1858’de Pera’ya yerleşip, Asmalımesçit’te ilk stüdyolarını açmalarıyla başladığı söylenir.

İstanbul kenti giderek artan oranda merak konusu oluyor (tıpkı bugün olduğu gibi), aynı zamanda da Anadolu arşınlanmaya ve fihriste geçirilmeye başlanıyordu.

28 Ekim 1839’da Takvim-i Vekayi gazetesinin 186. sayısında fotoğrafın bulunuşu duyurulur:

“Bir adam düşüncelerini dikkatle bir noktada toplayıp kanalize etmiş ki, iş acaip bir sanata yönelmiş, sonunda CİLVELİ BİR AYNA ortaya çıkmış.”

Fransız Daguerre 20 yıl uğraşarak;

“Cismin görüntüsünü ışıktan arındırılmış büyük veya küçük kutu şeklinde olan aletin önündeki camdan geçerek içerde resmolunur. Içeri yansıyan resmin bir satıh (cilveli ayna) üzerinde zaptolunması için bazı eczaların hazırlanması gerekir. Bakır levhaya sürülen maddeye iyot ismi verilir. Bu levha iyodun buharına birkaç dakika tutulduktan sonra hemen karanlık kutuya konur. Beş dakika müddetle kutunun penceresinden geçen görüntü resimlenir” = DAGUERROTYPE.

Talbot isimli bir İngiliz de güneş ışığını aynı biçimde kullanır.

Abdülmecit’ten sonra tahta Abdülaziz geçer. Abdülaziz Avrupa’yı ziyaret eden ilk Sultan’dır. Abdülaziz’den sonra tahta V.Murad, ardından da II.Abdülhamit çıkar. II.Abdülhamit Osmalı’da fotoğrafın en büyük destekleyicisi ve koruyucusu oldu. Kendisi de fotoğraf çekiyordu. Fotoğrafçılara ülkedeki olayları ve temel kurumları belgeleme görevi verdi. Donanma gemileri, askeri kuruluşlar, fabrikalar, devlet binaları, okul, karakol, cami, arkeolojik görünüm ve doğa fotoğrafları çektirdi. Bu dönemde çekilen fotoğraflar bugün İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi’nde bulunan 800 civarında “Yıldız Albümleri”ndedir. 1850’lerin sonuna doğru fotoğrafçılık faaliyetleri, en azından İstanbul’da, ilk kalkış noktalarını bulmuştur. Bu ilk önceleri yabancıların eseridir (gezginler, görevliler, Tanzimat programlarında çalışan mühendis veya teknisyenler). Ardından gelenler ise, yerel olmakla birlikte kültürel ve dini azınlıklar (çoğunluğu Ermeni ve Ortodoks Rum) arasından çıkmıştır. Bir Müslüman Türk’ün fotoğrafçılık çevresine girişi, ancak Rahmizade Bahattin ile 1910’da mümkün olmuştur.

İlk gezginler genellikle; manzara, Galata Köprüsü, müslüman mezarlıklar, Haliç’in yelkenlerle dolu şiirsel görüntüleri, Anadolu kentleri, İstanbul kıyıları, Galata ve Beyazıd Kulelerinden görüntüler, arkeolojik yapılar, İslam mimarisinden örnekler, yalı, saray, kasır, köşkleri fotoğrafladılar. Fotoğrafçılık 1870’lerle birlikte kendi temposunu yakalamıştı. Fotoğraflara giderek yeni bir unsur daha ilave edildi: İNSANLA BİRLİKTE ÇEVRE. Batılı gezginler İslam dünyasını tanıdıkça çekingenliklerini üzerlerinden atıp, makinelerini sokaktaki insanlara da yöneltmeye başlamışlardı. Anıt, çarşı, sokak, köy manzaraları ve tarihi çevre insanla birlikte fotoğraflanmaya başlandı.

Çevrenin belgelenmesinden sonra görüntüye giren insan’la birlikte protrecilik, stüdyo fotoğrafçılığı doğdu.

Stüdyo fotoğrafçılığının yaygınlaşmasıyla birlikte; simitçi,saka, kasap, berber, şerbetçi, baca temizleyicisi, bozacı, hamal tipleri çekilmeye başlandı.

Cami, sokak, kahvehane, panaroma, köpek, mezarlık, tersane, fabrika, hastane, okul, modern yapılar, köprü ve istasyonların fotoğrafları çekildi.

Osmanlı’da fotoğraflanan daha çok tatlı sular, kıyılar, yapılar, çeşmeler, Boğaziçi, panaromalar….yani hep uzak, uzaktaki ve insansız görüntüler (bugünün kimliksiz, gelenek yaratamamış bir fotoğrafçılığın temelleri). O günlerden miras kalan bir tutukluk, tutuculuk, kapalılık ve ölçülülük hali…

Türkiye’de fotoğraf(çılığın) böylesi bir tür yanılsama ortamında geliştiğini söyleyebiliriz. Bu ilk başta yeni keşfi ve tekniği anlamak üzere geçici bir dönem olarak düşünülebilir-di. Ancak bu dönemin yüzyıla yayılarak, hakim olarak ve kolaycılık anlamında Türkiye’de üretilen fotoğrafa sinmiş olduğunu ve büyük ölçüde bugün de devam etmekte olduğunu düşünecek olursak, Türkiye’de fotoğrafın o ilk yılların çok da fazla ilerisine geçememiş olduğunu söylemek, ağır olmakla birlikte, sanırım yanlış bir değerlendirme olmaz. Bu çerçevenin dışında tutulması gereken fotoğrafçılar ve işleri mutlaka var-dır, ancak etkileri bugün de sürmekte olan benzer bir yaklaşımın izleri, bize istisnaların kaideyi maalesef bu konuda da bozmadığını ve Türkiye’de bir fotoğraf geleneği oluşturmaya yetecek kalabalıklıkta soran, tartışan, kavga eden ve bilmediğinin peşinden gitmeye istekli istisnai bir fotoğrafçı grubunun da olmadığını sonucuna götürmektedir.

Ara Güler’in fotoğraflarını ve fotoğrafçılığına bu bağlamda baktığımızda; ilk önce, biz reddetsek bile, Ara Güler’in kendini neden sadece foto muhabiri olarak tanımladığını anlamamız zor değil. Ardından, derdinin bir yandan da fotoğrafın “nasıl”ı üzerine odaklandığını da söylemek mümkün. Ara Güler’in fotoğrafları sadece tespit etmenin , dönemi yahut olayları kayda geçirmenin ötesinde, “görüntü olarak bir fotoğrafla neyi, nasıl anlatmak istediğini” dert etmiş fotoğraflardır... Kendi bunu hiç dile getirmese ve adeta bundan özellikle kaçıyormuşcasına bir yaklaşımı benimsemiş olsa da... Yani Ara Güler için, ne çektiği ile birlikte, aslında nasıl çektiği de önemlidir.... Bunu fotoğraflarına dikkatle bakan bir göz kolaylıkla ayırdedebilir. Ara Güler ilk baştan beri kendine ait fotoğrafın peşinde olmuş ve kendi fotoğrafını oluşturmuştur. Ara Güler ısrarla ve yıllardır “fotoğraf sanat değildir” der ve sözlerinde neredeyse önemsizmiş gibi ifade bulan fotoğrafın ve fotoğrafçının salt tespit etme, kayda geçirme özelliği çoğu fotoğrafçıyı çıldırtır ancak, o dönemler Türkiyesi’ne ve Türkiye’de fotoğrafın nerede olduğuna ve nasıl algılandığına bakarak, bu ifadeleri bir daha düşündüğümüzde ve fotoğraflarına baktığımızda, Ara Güler fotoğrafında ve fotoğrafçılığında bu sözlerin aslında fazla karşılığı olmadığını görürüz, anlarız (ayinesi iştir kişinin, lafa bakılmaz).

Ara Güler belki de Türkiye’de fotoğraf yapan fotoğrafçılar arasında “karşı kıyıya” geçebilmiş ilk fotoğrafçılardan (hatta belki de tek) biridir.

Fotoğrafın “karşı kıyısı” bir yanıyla tehlikeli ama bir yanıyla da çok çekici. Tehlikeli, çünkü doğrudan fotoğrafçıyla ilgili; fotoğrafçının hayata bakışı, hayattaki duruşu, soru(n)ları, zayıf yanları, korkuları, tutkuları, öfkesi, sevinci, aşkları, beceriksizlikleri, sessizlikleri, yalanları, yalnızlıkları, tutunamayışı yani kendine ait hayatıyla belki de o güne kadar yapmadığı ya da ertelediği tekinsiz pekçok karşılaşmayla ilgili. Yani yüzleşmek, karşı-laşmak ve kendinde olanı, kendine ait olanı aramak, bulmak, sorgulamak, ortaya çıkarmak ve onun peşinden türlü, çeşitli iç-seyirlere dalmak..... kaybolmak, tekrar bulmak ve tekrar kaybetmek... Yani özel olanın, içinde olanın peşinden gitmek, genel olandan kaçmak, tektipleşmeye, klişe ifade ve görüntülere teslim olmamak ve en önemlisi de sınırları zorlamak...

İşte fotoğraf buradan ve ancak bundan sonra gel(ebil)ir. Ara Güler farkında olarak ya da olmadan ama bence bunları yapmanın, fotoğrafla bu türden sahici ve gerçek bir ilişki sürdürmenin kıyısında yaşamış bir fotoğrafçıdır. Bütün bunları bu şekliyle Ara Güler ile tartışamazsınız belki, ama fotoğrafları üzerinden böyle bir okumaya girmek, onu eksik anlamamak açısından bence gerekli.

Laleper Aytek/2009

^[1] Martin Gasser fotoğrafın 100 yılı, 1839-1939 için 3 evre tanımlar: 1. Öncelikli tartışma: Fotografik görüntüyü ilk kim tespit etti?, 2. Yöntemler ve tekniklerin gelişim tarihi ve 3. Görüntü olarak fotoğrafın tarihi. “Photography: A Critical Introduction”, 2nd. Edition, Edited by Liz Wells, Routledge 2000.

19 Aralık 2009 Cumhuriyet Gazetesi Cumartesi ekinde yayınlanan yazı

2009-12-21T09:34:00.001+02:00

NEREDESİN BİRGÜL?

Birgül’cüğüm, 1992 yılında, Kadın Eserleri Kütüphanesi’nde ilk karşılaşmamızın üzerinden onyedi yıl geçti ve sen üç gün önce, 1 Aralık günü yalnız bırakıp gittin bizleri.

Kütüphane’nin düzenlediği tiyatro oyunu yarışmasında “Biblolar” adlı oyununla kazandığın ödülünü almak üzere Ankara’dan gelmiştin. O gün, kütüphane bülteni için yazarlığın ve oyunların üzerine kısa bir söyleşi yapmıştık. Bu ropörtajı yapmaya o kadar isteksizdim ki, şimdi yeniden okuduğumda görüyorum, bildik, sıradan birkaç sorunun ötesine geçemediğimi. Ben o soruları sorarken, sen içinden başka ne sorular sormuş, ne düzeltmeler yapmışsındır kim bilir, ama tabii o sırada bir şey söylememiştin... Ben, elime kalem alıp yazmaya başladığımda, “A a... siz de mi solaksınız, ben de!” demenle birlikte mecburiyet birden keyifli bir sohbete dönüşmüş ve tören öncesinde, söyleşiyi hızla tamamlayıp, hayattan konuşmaya başlamıştık: Ankara’da yaşıyordun, mimardın, bir devlet kuruluşunda çalışıyordun, bir oğlun vardı ve yazmak belli ki oğlundan sonra sana en iyi gelen şeydi. Radyo ve tiyatro oyunları yazıyordun. Bütün bunları kocaman gözlüklerin, yapılı, kabarık saçların ve kırmızı ekoseli döpiyesine hiç uymayan heyecanlı, muzip, neşeli, pırıl pırıl mavi-yeşil gözlerin ve çocuksu bakışlarınla söylüyordun.

İkinci karşılaşmamızda yine Kütüphane’deyiz... Yıl 1993. İstanbul’a taşınmışsınız, memuriyete ve yazmaya devam ediyorsun. Aksanat’ta Yıldırım Türker’in oyun yazım atölyesine katılıyorsun, “fotoğraflar” adlı bir oyunun sergilenecek. Öyle heyecanlısın ki, oyunu izlerken, bir hata olacak, bir şeyler ters gidecek telaşıyla neredeyse dışarda atıyor kalbin. Neyse ki olmuyor ve sıkı bir alkış alıyorsun... O “fotoğraflar”ın onyedi yıla yaklaşan tarihimizde özel bir yeri oluyor.

İstanbul sana çok iyi geliyor.

Ve ardından, “Yaşanan yıllar, yıllar öncesinde kaldı. Belki benim de, onlarla orada kalmam gerekiyordu. Ama biliyorsunuz kolay olmuyor. Pekçoklarının yaptığını yaptım, geriye bakmadan yürüdüm gittim ben de. Kolayca sıyrılırım, zamanla unuturum sandım. Olmadı. Onca şeyi ayağıma bağlı bir gülle gibi sürükledim peşimden. Artık gücüm kalmadı. Durmak soluk almak, sonra da sağlam bir keski ile bu zinciri kesmek istiyorum. Zamanı geldi... Şimdi...” diyerek, 1998’de ilk romanın “Gölgeler Çekildiğinde”yi yazıyorsun. Kitabın arka kapağında, Bodrum’da çektiğim, o güzel bakışınla gülümsediğin bir fotoğrafın var. Ardından 2000’de yayınlanan ikinci romanın “Geceye Uyananlar”ın kapağında, Oslo’da çektiğim bir fotoğrafımı kullanıyoruz ve yazı-fotoğraf ortaklığımız böylece sürüyor.

Yolculuklar yapıyoruz, konuşuyoruz, gülüyoruz, tenis oynuyoruz. Sen hep tribünlere oynuyorsun, bense çömezim daha, topa vurmaya çalışıyorum ancak “Ben bir yazarım, meraklıyım, sorarım,” diyerek, aklına gelen her konuda ahiret soruları soruyorsun bana, bense o kadar ayrıntıyla hiç ilgilenmeyen, hatta soru sorulmasından o kadar sıkılan biriyim ki, verdiğim tek kelimelik cevaplarla seni sinirlendirmeyi başarıyorum, sen ise her seferinde yüzünde, “Ne olur sanki söylesen, sorsan ve anlatsan” ifadesiyle bana bakıyorsun ve tabii çok gülüyoruz...

Derken bir gün bir kitle geliyor eline ve yıllar süren mücadelen böyle başlıyor. Bu hastalıkla on iki yıl boyunca öylesine dalga geçtin, seni çok zorladığı, korkuttuğu zamanlarda bile umudunda, hayatı hafife alışında ve mücadelende öyle bir direndin ki, çoğu zaman hasta olduğunu bile unutturdun bize. Doyasıya güldüğümüz, ağladığımız, ne yapacağımızı bilemeyip, çaresiz kaldığımız, sözün bittiği ne çok zamanı sığdırdık bu yıllara... Yerinde olsam aynı gücü ve cesareti kendimde bulamayacağımı hissettim ve hayatı böyle hafife alabilmene hep hayranlık duydum. Yıldırım Türker’in ifadesiyle, “Aynalardan geçerken -hepimiz- çok yaralar aldık” ama o yaralar ki, Murathan Mungan’ın dediği gibi, “hayatı ömür yaptılar”. Daha ne çok yazacaktın kimbilir, ne çok gülecektin, ne çok âşık olacaktın. Hayatın senden bunu esirgemesine isyan ediyorum ve bu dönemde senin de kendine defalarca sorduğunu düşündüğüm, “niye ben?” sorusunu, “niye Birgül?” diye sormaktan kendimi alamıyorum. 53 yaşındayken, hayata bunca bağlıyken, “hayale devam” başlıklı yazında söylediğin gibi;

“daha çok vapura binmek”, “daha çok okuyabilmek” , “torununu görmek,” isterken…

“Patricia Highsmith canlanıverse ve yazmaya devam etse ben de onu okusam”, “bilmeden kırdığım bütün kalpleri tekrar yapıştırsam”, “göremediğim bütün güzel filmleri bir gece rüyamda görsem ve hiç unutmasam”, “birden 20 yaş gençleşsem” diye hayaller kurarken,

Söyle bakalım, kim düzeltecek bundan sonra yazdıklarımı, kiminle güleceğiz, cevabını alamayacağını bilsen de inatla kim soracak o sonu gelmez soruları, her seferinde kim şaşırtacak beni...?

Neredesin Birgül?

Laleper Aytek

4 Aralık 2009, İstanbul

2009-12-05T23:20:00.005+02:00

demek seninle böyle bir "son fotoğrafımız" olacakmış!

ve galiba o gün (2 aralık) çekilen tek fotoğraf... fotoğrafçıyı bir an gördüm sonra kayboldu, sadece 2-3 kare çekti sanki ve "kim bu fotoğrafçı, niye çekiyor, neyi çekiyor?" diye düşündüm ve 3 aralık'ta haber sitelerinde bu fotoğraf vardı...inanamıyorum...

kalksan, gelsen, baksan, sorsan, konuşsak ve gülsek, deniz kenarına gidip çay içsek, rakı içip balık yesek, sen beni motoruna bindirsen, hayaller kurup eğlensek, yeni romanlar yazsan, okusak....

eflatun koza, son romanın bence müthiş, müthiş bir kurgu, keşke film olsa ve keşke Fırat çekse...

gitmiş olmana o kadar inanamıyorum ki...

sanki her an yakınımda bir yerlerdesin, huzur içinde olmanı diliyorum...

Sevgili Birgül (okurlarının bildiği adıyla Cahide Birgül)

2009-12-01T20:29:00.009+02:00

Sevgili Birgül,

Seni çok özleyeceğim. Daha çok yazacaktın, çok gülecektin, çok aşık olacaktın ve çok bizimle olacaktın, hayata bakacaktın, keyiflenecektin, öfkelenecektin, denize, sıcaklara, çok sevdiğin Gökçeada'ya gidecektin, motoruna binecektin, yapacağın ve yazacağın çok şey vardı, zamanı değildi (hangi ölüm zamanlıdır ki!!!), burada olacaktın, yanımızda olacaktın, kızdıracaktın bizleri...

Yaşadığımız herşeye çok teşekkür ediyorum seni uğurlamadan önce...

Hepimiz biraz eksildik, hatta çok eksildik, yüzlerimizde bir gülümseme eksik artık, sen eksiksin...

light & shadow

2009-08-28T11:09:00.002+03:00

köprüaltı - istanbul

2009-08-15T14:21:00.003+03:00

Benerice Abbott on photography

2009-08-07T12:20:00.003+03:00

"Everybody photographs but they don't realize that

they are not photographers"

(1951)

SORULAR

2009-08-07T09:31:00.004+03:00

fotoğraf üzerine:

Bir fotoğraf gördüklerimi değil, hissettiklerimi fotoğraf karesine yansıtarak çekebildiğim ölçüde mi fotoğraftır?

Fotoğraf tarif edildikçe ne kadar fotoğraf olmaz?

Fotoğraf bir ya da birçok soru olabilir mi? (tercihan da cevapsız!)

Bir fotoğrafı çekerken (fotoğrafçı için) ve bakarken (izleyici için) yüzeyi, yüzeyde olanı kırmak, içeri bakmak bir fotoğrafı yapmaya ne kadar katkıda bulunur? Buna fotoğrafı çekilenin katkısı nedir? Gerekiyorsa böyle bir katkı nasıl sağlanabilir?

"Hazır ifadelerimizden soyunmak" fotoğraf olana ne ölçüde yaklaştırabilir bizleri?

2009-08-03T08:37:00.001+03:00

"laleler", tünel-2008.

boşluk / void 2 : yer / ground

2009-07-30T13:02:00.013+03:00

boşluk bazen büyür, bazen çoktur, bazen yoktur, bazen içimizde, bazen de her yerdedir. Dünyada baktığımızda, sesleri duymadığınızda, kendinize yabancıladığınızda, hiç işaretsiz kaldığınızda ya da çok heyecanlandığınızda, yolculuktur, yoldur, karşı-laşmadır ve sonunda bize döner, çoğaltarak.

boşluk / void 1 : yer / ground

2009-07-30T12:58:00.007+03:00

geride kaldı her şey, zaman uzadı ve kaçtık durmadan, kendimizden...içimizde bırakılmış bir zaman, oysa tek bir şey sahiciydi, göremedik mi, yoksa bilemedik mi? işte buradayız, kendimize en yakın hallerimizle ve bakıyoruz birbirimize sorgusuz, sualsiz...

terkedilmiş / abandoned 1 : Saroz / Turkey

2009-07-30T10:54:00.016+03:00

temmuz ayının son günleri, terkedilmiş, boş, yıkılmaya yüz tutmuş bir yapı, bir akşamüstü, önce geçiyoruz ve sonra bir an durup, geri dönüyor ve dolaşıyoruz içinde ve etrafında, gelibolu'yu geçip, kummotel'e doğru giden yol üzerinde, çatısız, yalnız bir yapı ve sigma SD14 dijital kullanıyorum ilk defa. Müthiş bir makine... bildiğim hiç bir dijital SLR'a benzemiyor; ne nikon'a, ne canon'a ve diğerlerine de...foveon ccd ile elde edilen: renk, derinlik, ayrıntıyı hiçbir abartısız algılama ve yansıtma mükemmel... Albenisi olan bir model değil ve çok da satılan bir marka-model de değil ama ben yine de hararetle öneriyorum fotoğrafçılara...

terkedilmiş / abandoned 2 : Saroz / Turkey

2009-07-30T10:50:00.015+03:00

Tina Modotti: Devrimci Fotoğrafçı

2009-03-23T15:27:00.008+02:00

fotoğraf/ şehir: venedik

2008-08-31T09:03:00.012+03:00

fotoğraf üzerine-04: fotoğraftaki cinsiyet

2008-08-31T01:01:00.006+03:00

Kadın fotoğrafçıların zamana bu kadar gecikmeleri üzerine (gecikmiş) bazı sorular ve akıl karışıklıkları(m)?

“Göz tarafsız olabilir mi bakarken ya da çekerken ?” ve fotoğrafta tarafsızlık dediğimizde bu aslında bir tür bakmasızlık, renksizlik halinin karşılığı değil midir?

Ve fotoğraftaki cinsiyet üzerine akılları biraz olsun karıştırmak ümidiyle birkaç soru daha:

Ø Fotoğrafın bir cinsiyeti vardır diyenler aslında açıkça ayrımcılık (mı) yapmaktadırlar?

Ø Fotoğrafın cinsiyeti yoktur ama fotoğrafçının vardır!!!

Ø Göz, tarafsız ve cinsiyetlerüstü (mü)dür? Peki ya kalp?

Ø Deklanşöre basan parmak, basmadan önce, bastığı anda ve sonrasında hiçbir şeysiz “nötr” duygu ve düşüncelerle mi yaşar ve çeker o an’ı? Yani: Bir fotoğraf duygularsız mı çekilir?

Eğer bu soruların hepsine cevabınız hızlı bir “evet” ise/olabiliyorsa, o zaman ben de size aklınızın nasıl bu kadar karışmaksızın kalabildiğini, bu gerçek soruları nasıl ve niye bu kadar çabuk görmezden gelebildiğinizi sormak isterim.

O güne kadar üzerinde düşünmediğim kadınlık durumu(m) ve bunun fotoğrafla olan ilişkisini 91’den sonra ve biraz geç düşünmeye başladığımı farkedeli epey uzun zaman oldu. İşte en şüphe götürmez, en can alıcı soru: Dünyaya kadınlar ve erkekler olarak doğar, öyle büyü(tülü)r ve yaşarlarken, böyle bir ayrım, böyle bir durum hayatın kendisinde ve ilk baştan beri zaten varken, bunun yaptığımız şeylere, işlerimize (fotoğraflarımıza, yazılarımıza, şarkılarımıza, sözlerimize, duygularımıza) yansımaması mümkün müdür? Hiç sanmıyorum ama hep bu farklılığı tanımlama, açıklama, ifade etme noktasında gelip tıkandığımızı düşünüyorum. Cevapsız sorular ve eksik düşünceler etrafında dolanıp, bir karşılık bulamayınca ve sanki hayatta her sorunun net, tam bir cevabı varmış gibi, bakışımızda, gözümüzde gözardı edilemeyecek kadınlık pay(dası)ını, bize fotoğraf çektiren, şeyleri başka türlü değil de öyle algılatan, duygularımızı, korkularımızı öyle harekete geçiren ayırdedici bir faktör, bir durum olduğunu görmüyor, yadsıyor ve fotoğrafın cinsiyetsiz (ya da cinsiyetlerüstü) olduğunu ve öyle üretildiğini söyleyebiliyoruz. Oysa bir fotoğrafı yapan fotoğrafçıdır ve yaparken de cinsiyetsiz değil; kadındır, erkektir ya da kendini hissettiğidir. Fotoğraf eğer ve ancak fotoğrafçının duygularının, kalbindeki ve aklındaki titreşimlerle kesiştiği yerde oluşuyorsa o zaman, fotoğrafın fotoğrafçının cinsiyetinden bütünüyle ayrı, ilgisiz, uzak bir şey olması zordur. (ki katılırım, fotoğraflar kendi başlarına da dururlar, sözlerini söylerler ve izleyene fotoğrafçısı olmadan da dokunurlar.) Bu düşünceden hareketle, kadın olmamızın (ben’lerimizi yapan diğer pekçok şeyle birlikte) çektiğimiz fotoğraflara, yazdıklarımıza olan etkisini sorgulamamanın ya da üzerine düşünmeyi reddetmenin bizleri gecikmenin gerçek nedenlerini görmekten uzaklaştıracağını düşündürtüyor.

Herhangi bir fotoğrafa bakıp, “bu bir kadın fotoğrafıdır ya da değildir.” demenin o kadar kolay olmadığının farkındayım. Bir fotoğrafla ilgili yapılması gerekli ilk tespitin bu olduğunu da düşünmüyorum. Ama bir yandan da hayatta herşeyi olduğu gibi fotoğrafı da (ya da yaptığımız iş her neyse onu) kadınlar ve erkekler olarak yaşıyor ve yapıyoruz. Kadın ya da erkek olmamız, büyüdüğümüz çevre, gittiğimiz okullar, yaşadığımız ülkeler, anne, babamızın, yakınlarımızın, dostlarımızın nasıl kişiler olduğu, okuduğumuz kitaplar, izlediğimiz filmler, yaşadığımız aşklar, çektiğimiz fotoğraflara mutlaka yansıyor, yaklaşımımızı etkiliyor, dönüştürüyor ve şeyler bizdeki karşılığına bizi biz yapan bu unsurlarla birlikte ulaşıyor. Kadınlığımız, erkekliğimiz hatta cinsiyetle ilgili bilgi, değerlendirme ve tercihlerimiz yaşadıklarımızla ve edindiğimiz tecrübelerle değişebiliyor hatta dönüşebiliyor da... Yaşadığımız belli kırılma noktalarıyla birlikte, etkileri yaptığımız işe bir biçimde yansıyacak olan iç değişimleri, iç yolculukları, bilmediğimiz karşı-laşmaları yaşayarak çoğalır ve akıllarımız karışırken, hayata öyle baktıklarımız ve yaptıklarımız duygularımızın, düşüncelerimizin sözcülüğünü yapar. Bu noktada yaptıklarını kadın olarak, kadın gözüyle, o yaklaşımla yapmak bir fotoğrafçı için diğerinden daha önemli olabilir. Bu farkındalık ve öncelikle fotoğraf çeken bir kadın fotoğrafçının fotoğraflarında farklı bir kadın bakış açısının izleri de sürülebilir. İşte bu izin peşinden gitmek, sonuçtan yola çıkarak olası farklılıkları sorgulamak bizi daha önceden adını öyle koymadığımız hatta koymayı reddettiğimiz bazı değerlendirmelere de götürebilir. Örneğin şu genellemeyi bir kadın olarak rahatlıkla yapabileceğimi düşünüyorum: Kadınlar için ayrıntılar (kimi zaman içinde boğulup, bütün görülemez hale gelse de!) önemlidir. Burada sözettiğim görüntüdeki ayrıntı değil. Sözettiğim daha çok duygulardaki ayrıntıseverlik. Duyguların içine doğru daha içerden, daha kendindekiyle karşılaşmak üzere bir bakmaya, sorgulamaya yakın olma hali. Kadınların gözü, kalbi ve aklı daha içerde olandadır. Dışardakiler ve dışarda olanlar önemsiz değildir ama kendine bakma, sorular sorma, kendini neredeyse sıkıştırma noktalarında kadınlar galiba daha acımasızdır. Erkeklerinse gözü daha dışarda ve dışarıda olandadır (yoruma açık!). Bakışları, soruları daha kendindekinin dışında, kendini belki de herşeyden çok önemseyerek ama önce başkalarının (kadınların?) üzerindedir. Kadınların ve erkeklerin zamanı ve kendilerini çoğaltma halleri, “öteki’ne dair farkındalıkları birbirinden farklıdır. Kadın, (belki de yüzyıllar boyu eviçinde daha tek başına, daha iki üç kişilerle sınırlı hayatlar yaşamış olmanın etkisiyle) içindeki ötekinin peşinden gitmeyi sever, çoğu erkek içinse hayatı, duygu ve düşünceleri karşılayan daha çok ötekilerdir, diğerleridir. Kendindekinin zaten farkında olan? erkek için dış düşler, dış ilişkiler daha gerçek, daha yaşanasıdır. Erkeklerin çoğu gerçeği hayal ederler, kadınların çoğuysa hayal etmeyi severler. (Bu sözlerimin; “erkekler gerçekçi, kadınlar da hayalcidir” olarak okunmayacağını umarak!)

Hepimizin çok iyi bildiği gibi kadınların kendine ait odaları hep evleri olageldi. Kadınların dünyayı kendilerine ait bir odaya dönüştürme istek ve girişimleri ise çok yeni. Fotoğraf dünyasından bir örnek verecek olursam; ilk kadın fotoğrafçılardan Juliet Margaret Cameron’un kızının hediye ettiği bir fotoğraf makinesiyle 1890’lı yıllarda evinin arka bölümünü stüdyoya dönüştürüp, aile üyelerinin ve yakınlarının fotoğraflarını çekerek ve basarak fotoğrafa başlamasının başka bir açıklaması olabilir mi? Özellikle o yıllarda, kadınların fotoğraf stüdyosu açmaları bile hoş karşılanmazken, bir kadının evinin dışında bir yerde bir fotoğraf stüdyosu açması ve “görülen” değil de “gören” ya da “seyredilen” değil de “seyreden” olması mümkün olabilir miydi? Osmanlı döneminin ilk ve adı geçen tek kadın fotoğrafçısının (Naciye Hanım) olmasının ardındaki gerçek neden kadınların “gören ve görünür” olmasına izin verilmemiş, toplum tarafından böyle bir işin kadına (özellikle müslüman kadınlara) “uygun” bulunmamasından başka bir nedeni olabilir mi? Bu uygunsuzluk zaman içinde geçersizleşmeye başladıktan sonra bile kadınlar bugün de! güzel, çekici, alımlı bir cins-i latif olma halini sürdürmüyorlar mu? Hâlâ seyredenler erkek ve seyredilen de kadınlar değil mi? Kadınların yapamayışlarının ardında eğer başka bir neden aranacaksa bu; kadınların örneğin fotoğrafçı, yazar ya da yönetici olmak için yeterli akıl, beceri ve yeteneğe sahip olmadıkları için fotoğrafçılık, yazarlık ya da yöneticilik yapamayacakları olabilir (mi?). Kadınlar (ve erkekler de) bu sorunun cevabının “hayır” olduğunu bildikleri gibi, bu yetersiz, bu eksik temsilin ve özel alandan kamusal alana çıkışın, kadının görünürlüğünün erkekler tarafından (doğal bir iş bölüşümüymüş gibi) engellendiğinin ve geciktirildiğinin de farkındalar.

Kadınlar artık fotoğraf da çekiyor, film de yönetiyor, yazı da yazıyor, yöneticilik de yapıyorlar. Kamusal alanda yani dışarıda yeni olmaları nedeniyle birikimsizlikleri, tecrübesizlikleri ve bence en önemlisi önlerindeki modelin sadece erkek ve yaptıkları olmasının kadınların kendileri olarak, “kadın gibi” davranmalarının önünde bir engel, geciktirici bir unsur oluyor. Kadınlar bu süreçte erkekler tarafından hafif bıyıkaltı bir gülümsemeyle ya “erkek gibi” olmakla ya da fazla “kadınca” davranmakla suçlanıyorlar. Ama kadınlar bilincin her düzeyine yerleşmiş bu sistematik engelleme ve geciktirme taktiklerine fazla aldırmadan artık dışarda olmaya, dışarıyı da izlemeye, görmeye, öğrenmeye, fotoğraf çekmeye, yazmaya, yaşamaya ve biriktirmeye devam ediyorlar. Ve şunu da çok iyi biliyorum ki, kadınlar kendi yöntemleriyle ve kendileri olmaktan vazgeçmeden, kendileri için duracakları ve yapacakları zamanların fazla uzağında değiller. Ve en önemlisi artık görünmez değiller.

Laura Mulvey’in 1975 tarihli meşhur makalesinde⁽¹⁾ ileri sürdüğü üzere, “izlemek özünde erkek”se, ben bir kadın ve bir fotoğrafçı olarak izlenen olmaktan izleyen olmaya, seyredilen olmaktan, seyreden de olmaya ve hep bakılan olmaktan bakmaya da talibim. Çünkü artık görüntü avcılığının el değiştirmesinin ya da en iyimser ifadeyle paylaşılmasının zamanıdır diye düşünüyorum. Ben böyle düşüne durayım, Alberto Modiano’nun Bileşim yayınlarından geçtiğimiz aylarda çıkan “Türk Fotoğrafında Çıplak” adlı derleme fotoğraf kitabı, Laura Mulvey’in tezinin 2005 itibariyle adeta bir sağlaması gibi/olarak karşımda duruyor. Kitaptaki fotoğrafçıların/izleyenlerin neredeyse tümü erkek, izlenenlerin de neredeyse tümü kadın olsa da, bir tuğla fotoğraf kitabının hazırlanmış ve yayınlanmış olmasına sevinmeli miyim, yoksa 30 yıl önce yazılmış bir makalenin ana tezinde herhangi bir değişiklik olmayışına (Alberto’nun yıllar süren gayretli çalışmasını fazlasıyla takdir ediyor ve biliyor olsam da bu derlemeyi yapanın da bir erkek olduğunu gözardı etmeyerek!!!) üzülmeli miyim doğrusu tam karar veremedim.

Son söz yerine söylemek istediğim şudur ki; bizler, özellikle fotoğrafla, yani görüntüyle ve izlemekle uğraşan kadınlar olarak, yazımın başında sorduğum ve çoğunun cevabı (hem de kadınlar tarafından) her nasılsa çok açık ve kalın siyah “evet’ler olarak verilen soruları tekrar tekrar sorar, şüpheci davranıp farklı sorulara, şimdiye kadar yapmadığımız, yapmayı reddettiğimiz bakmalara yönelir ve akıl karışıklıklarımızı tartışmaya başlayabilirsek, zaman içinde yüzyıllardır süren uzaklıkları yakınlaştırmaya ve izlemenin hem yönünü hem de özünü yavaş yavaş değiştirmeye, dönüştürmeye doğru gerçek adımlar atabiliriz diye düşünüyorum.

Laleper Aytek Şubat 2005.

(1) Laura Mulvey, Visual Pleasure and Narrative Cinema (Görsel Haz ve Anlatı Sineması).Bu makale Nilgün Abisel tarafından dilimize çevrilmiştir.

fotoğraf üzerine-03: Kavala'da Anders Petersen'le bir fotoğraf atölyesi

2008-08-31T00:42:00.013+03:00

Bir atölyenin ardından: karmaşıklaştırmayın, kirlenin...

[do not complicate, be dirty...] -Anders Petersen-

“Keşke yazdığım kadar da çekiyor olsam.” Son günlerde, özellikle Kavala’daki fotoğraf atölyesinden döndükten sonra içimden ve yüksek sesle kendi kendime tekrarladığım cümle bu. Çünkü, fotoğrafla neredeyse 24 saat üzerinden uğraşmadığınız zaman, önce; “bu değil!” dediğiniz fotoğraflarınızın sayısı artmaya başlar, ardından, “o” fotoğrafı çekemiyor olma sıkıntısı içinizde çığ gibi büyür ve sonunda fotoğraf çekmeyi ertelemeye, fotoğraftan kaçmaya başlarsınız. Oysa fotoğraf size gelmez, fotoğrafı siz bulursunuz. Bu sorularla değilse, başka sorularla ama ne olursa olsun fotoğrafın peşini bırakmayarak, hata yapmaktan korkmayarak ve sürekli fotoğraf çekerek, bulursunuz. Her zaman yakınlıklar korunamayabilir ve uzağına düşülebilir bir şeylerin –ki bu bazen de hayırlı bir dönüşüme, bir tür kabuk değiştirmeye delalet ve vesile olabilir. Piramidin en alttaki “güvenli” ve kalabalık zemininde kalmakta ısrar edince, üzerinize sinen edilgenlikle, “başka” olanın, tedirgin edecek ve açıkça rahatsız edecek olanın peşinden gitmeyi ertelemeniz de kolaylaşır. Bunun bir diğer sebebi, kısa süreliğine de olsa, piramidin tepesinde yalnız kalmak ve insanın kendisiyle karşılaşma korkusu da olabilir. Son aylarda sebepleri olmakla birlikte sanki çok şey yarım, çok şey eksik, geçersiz ve sessiz. Piramidin en altındayım ama sanki tepesindeymişim gibi kendimi hiç de “güvenli ve güvende” hissetmediğim zamanlardayım. Durduklarım, yap(a)madıklarım, sustuklarım, konuştuklarım, dostlarımdan hayata dair yıllar sonra öğrendiklerim, içimde(n) bıraktıklarım ve en önemlisi de çek(e)mediğim fotoğraflar. Adeta bir film izliyorum ve film arasına çıkmış gibiyim. Savrulurken oradan oraya, Bodrum’dan, İstanbul’a, bir şehirden bir başka ülkeye, tren istasyonlarından otobüs garlarına, yolculuklardan yeni, küçük odama, bir hastanenin yoğun bakım odasında iki aydır hayata vazgeçmiş gözlerle bakan dayımın yanından, kendimi parçası hissedemediğim kalabalıkların arasına; bir süredir hayatla birlikte kendime ait fotoğrafa da dışardan baktığımı ya da içimdekileri dışarı çıkaracak, onları fotoğraf dönüştürecek ısrarımın uzağında kaldığımı düşünüyorum. Bu yazıyla susmalarımın ve uzaklaşmalarımın bir bölümünü yeni sorulara, itiraflara, korkulara, bakmalara ve en çok ta derin bir nefes almaya dönüştürmeye çalışacağım. Bunu yaparken aynadaki yüzüme çekinmeden bakabilmeyi çok istiyorum. Fotoğrafta ve kendimde olanların izini sürmenin kimi sorularını, duygularımı, korkularımı, ertelemekte olduklarımı ve düşünmelerimi yazıya dökmek istememin tek nedeni; özlediğim, eksilttiğim, unuttuğum ya da görmezden geldiğim şeylerin peşinden gidebilme cesaretini yeniden toplayabilmek.

Pekçok soru var aklımda:

Çektiğim fotoğraflarda günün birinde; cehennem kadar basit, çocuk kadar saf olmayı becerebilecek miyim? Bir gün hiç çekinmeden sert beyazın ve derin siyahın peşinden gidebilecek cesaretim olacak mı bilemiyorum? Ve sonra da bu kadar steril olmaktan vazgeçip, kalbimi, aklımı, gözümü ve elimi aynı hizaya getirip, çamura daha çok bulayabilecek miyim? Peki, açıkladıkça yahut ne olduğu hiçbir soru ve akıl karışıklığına vesile ol-a-mayan fotoğraflara maruz kaldıkça –ki uzun yıllardır Türkiye’deki fotoğrafta olan şey ne yazık ki bu!- fotoğrafla aramızdaki mesafenin giderek artmakta olduğunu başka fotoğrafçılara da anlatabilecek miyim? Çünkü fotoğrafı yapan cevabını veremeyecek olsak ta peşinden gideceğimiz sorular ve fotoğrafçının kararlı bir şekilde fotoğrafına aktardığı belirsizliklerden, izleyicinin o görüntüden hareketle çoğaltabileceği başka sorular, başka kararsızlıklar ve dokunulmamış duygulardır. Ancak ne fotoğrafta, ne de hayatta çelişkilerden, cevabını bulamadığımız sorulardan, duygudan, şüpheden kendimizi uzak tutarak yaşamayı sürdürdükçe, hayatlarımıza gerçekten dokunabilmek, aynadaki kendimizle karşılaşabilmek ve “o” fotoğrafı çekebilmek pek kolay görünmüyor.

Saadet Koç Payne’nin GA’nın 45.sayısında, “londra’da sonbahar sergileri” başlıklı yazısında Diane Arbus’ün fotoğraflarından yola çıkarak özetliyor: “Arbus’un fotoğraflarının etkileyiciliği, konusu olan özneleri indirgemeyi reddedişinden. Süjelerinin fotoğrafın içinden doğrudan izleyiciye bakan gözlerinde, farklı olmanın utancı değil, farklılıkların yarattığı endişeyi bilir ama kanıksar bir ifade var. Arbus’un fotoğrafları bizlere acı’yı taşısa da izleyicisiyle acıma duygusu üzerinden bir mesafe kurmayı reddediyor –işte Türkiye’de fotoğrafta ne yazık ki kuramadığımız bu mesafesizlik-. Onun yerine hayranlık ve saygı duymaya davet ediyor. Arbus’a göreyse bu insanların farklılığında, kendisi için karşı konulmaz bir çekim alanı var. Bu da kendi bakış açısını ve kamerasını kalkan –hatta silah- edinmiş ilginç bir şey avlamaya çıkan fotoğrafçı tavrından oldukça farklı.” Ki bu fark fotoğrafı yapar. Arbus’un, Nan Goldin, Moriyama, Anders Petersen ya da Arbus’un öğretmeni Lisette Model’in yakaladıkları ve fotoğraflarına aktardıkları bu farktan kaynaklanır; mesafesizlik, bir yandan şaşırtan, tedirgin eden, karşılaştığınızda arka arkaya sorular sorduran yani inandırıcılık dozu yüksek görüntülerin izleyeni bu kadar kıskıvrak ele geçirebilmesinin sırrı işte bu farkta(n)dır. Bu fotoğraflar izleyiciye susma hakkı tanımazlar, rahatsız ederler ve akılları bir anda darmadağın ederek, elini, kolunu bir yere koyamayan insanlar misali beceriksizleştirebilirler. İzlemenin “karar anı” da belki böylesi bir kararsızlıkla piramidin tepesine ulaşmak olabilir (mi?)

Ve bir görüntüyü fotoğraf yapan en inandırıcı, en kısa zaman: kararsızlık anı, çoğalan sorular, daha da çıkmazlaşan sokaklar, ve nefes almaya başlayan fotoğrafçı; gözler açılıyor, hiç ama hiç güvenli değil, güvende değil, etrafında kocaman bir boşluk ve tutunabileceği tek bir insan, hiçbir yer yok. Bu kadar korku ve şüpheyi, bunca soru ve karasızlık halini aynı bedende uzun süre barındırmak imkansız olsa, fotoğrafçı, geri döneceği güvenli zamanlara ve güvendiği insanların varlığına çok ihtiyaç duysa da, bir süreliğine (çekim anı!) piramidin tepesinde yalnız kalmanın, bir tek kendinin ve fotoğraf anının çoğaltıcılığını derinden hissedebilmenin önemli olduğunu düşünüyorum. Ve bir çıt sesi büyüyor aynı boşluktan. Fotoğrafçı kararını veriyor, deklanşöre basıyor ve kısa bir süreliğine olsa da bazı sorular cevaplanıyor, fotoğraf çekiliyor.

Bütün bu iç sayıklamalarının bir nedeni de, yazının başında da söylediğim gibi, Kavala’da 2-7 Ocak 2006 tarihleri arasında gerçekleşen Anders Petersen fotoğraf atölyesi, oldu. 4 yıl aradan sonra katıldığım 2.Anders Petersen fotoğraf atölyesi, 1.sine (..... Fotoğraf Günleri 2002, İFSAK-tarih doğrulanmalı ve kaçıncısıydı hatırlamıyorum?) göre gerek içerik ve gerekse fotoğraf konuşarak, çekerek ve tartışarak geçirilen süre anlamında çok daha yoğun ve yorucu olmakla birlikte, çok da doyurucuydu. Bunda, Anders Petersen’le birlikte, 7 gün boyunca hep birlikte aynı mekanda (İsveç Evi) kalıyor olmamızın ve organizasyonun Yunanistan ayağını üstlenen sevgili Chryssoula Mamoglu, Lia Nalbantidou ve Stratos Kalafatis ile İsveç ayağının neredeyse tüm yükünü tek başına kaldıran sevgili Stefan Lindberg’in payı büyüktü.

Atölyeye Türkiye’den katılan 3 kişi (Ben, Pınar Gediközer ve Ali Borovalı) ile sadece yılbaşı için, 3 günlüğüne bize katılan sevgili Berna Kuleli ile birlikte 30 Aralık akşamı 20:30’da Sirkeci’den, Kavala’ya doğru başlayan yolculuğumuz, 8 Ocak 2006 sabahı yine Sirkeci’de 08:30’da sona erdi. 9 gün içinde; aradan koca bir yıl geçti, bir sürü pırıl pırıl insanla tanışıldı, çok fotoğraf çekildi, fotoğraf(larımız) üzerine çok konuşuldu, tartışıldı, yeni fotoğrafçılarla tanışıldı, “Contacts” filmleri izlendi, İsveç Evi’nin zengin kitaplığındaki fotoğraf kitapları hatmedildi, güzel sohbetler edildi, Anders’in bitmek bilmeyen enerjisine hayran olundu, kontak baskıları yapan sevgili Dimitris 6 gün boyunca neredeyse hiç uyumadı, İsveç Evi’nden ayrılırken, Lea ile Stratos’un 2,5 aylık küçük kızlarının adı henüz konulmamıştı ama kendilerimize, hayata, fotoğrafa, duygularımıza, korkularımıza, beceriksizliklerimize yeniden, bu sefer başka bir gözle bakmaya başlamıştık bile. Atölye boyunca içimizdeki kapalı kapıları bir bir açmaya çalışan Anders Petersen; “aynadan yara almadan geçilemeyeceğini” –Yıldırım Türker- bence en güzel şu sözlerle özetledi; “don’t complicate, be dirty” (karmaşıklaştırmayın, kirlenin).

Karmaşıklaştırmayabilseydim, dönüş yolunda, Drama tren istasyonunda Selanik-İstanbul trenini beklerken karşılaştığım(ız) Yunanlı kadının fotoğrafını çekmek için bu kadar ürkmez, en baştan onunla tanışmaya, konuşmaya cesaret edebilirdim. Kadın istasyonun kafesinde tek başına oturmuş bir yandan kahvesini içiyor, bir yandan da gözünden bir damla yaş gelmese de, hüngür hüngür ağlayan bir ifadeyle televizyona bakıyor ve bir eğlence programı seyrediyordu. Hayatı kendinden uzak bir yerlere bıraktığı belli olan bu kadını gördüğümde ilk tepkim, “fotoğraflarını çekmeliyim” oldu ama “nasıl” yapacağımı bilemediğimden bir süre durdum, kaldım. Yanına yaklaşıp tanışarak ve fotoğrafını çekmek istediğimi söyleyerek? Hayır kadın, duruşuyla ya da bakışıyla o cesareti vermiyor, verse bile gidebilecek miyim? Sanmıyorum ama bildiğim bir şey var o da bir yolunu bulup fotoğraflarını çekmeliyim (işte bu hayırlı bir ısrar!). Dijital makinanın yan yollarına sapıp, nikon coolpix 8800’ün açılan, dönen ve böylece vizörden bakmadan, “sanki onu çekmiyormuş gibi yapmama izin veren” (işte bu da kötü bir yalan!) LCD ekranını kullanarak çekmeye karar veriyorum. Kolay olanı, yani karda yürüyüp izimi belli etmemeyi tercih ediyor ve başlıyorum çekmeye. Oysa fotoğrafın izleri derin değilse, kayboluşu da o kadar hızlı olmaz mı? Hem de çok hızlı olur ama şimdilik becerebildiğim bu! Yunanlı kadın bana bir kere olsun göz ucuyla bile bakmıyor, gözü sadece televizyonda, bizdeki bol gürültülü, çok şarkılı eğlence programları benzeri programda. Bir de ara ara kendiyle konuşuyor. Vizörden bakmıyorum ama görünmez de değilim ve kadına oldukça yakın bir başka masadan çekiyorum “kaçak” görüntülerimi. Çekimi tamamladıktan sonra elimde Pınar’ın yılbaşı hediyesi olarak atölyedekilere vermek üzere hazırlamış olduğu ufak hediyelerin sonuncusuyla kadına yaklaşıyorum (bu cesareti nasıl bulduğumu soracak olursanız, kendimi çok zorlayarak, sürekli “bunu yapmadan buradan ayrılmamalısın” telkininde bulunarak, diyebilirim). İnanılır gibi değil ama kadın sokakta konuşmaya çalıştığım, bir şeyler sorduğum Yunanlılarla kıyaslanamayacak bir aksan ve akıcılıkla İngilizce önce ne olduğunu soruyor ardından da hediyeyi kabul edemeyeceğini söylüyor. Çok da haklı, tam bayram değil, seyran değil durumu. Bu kadar iyi İngilizce konuşmasını “gezen bilir” diye açıkladıktan ve 1,2 cümle daha konuştuktan sonra yanından ayrılıyorum. Kadın konuşmaya başladığı anda yarım saattir yaptıklarımın farkında olduğunu ve bu oyunu, cesaretsizliğimi yüzüme vurmayarak devam ettirdiğini farkediyorum. Kadının aklı, kalbi belli ki çok uzaklarda, belki asıl kaçak o. Kendinden ve herkesten. Yarım yamalak ta olsa konuşabildiğim için kendimi iyi hissediyorum ama kadınla bir süre zaman geçirmediğim için fotoğraflarımın aslında ne kadar eksik olduklarının da farkındayım. Kadınla hiç konuşmasaydım ve oradan sadece fotoğraflarını çekerek ayrılmış olsaydım, geride bir tek, “istasyonda neredeyse yüzünün tamamını kırmızı rujla boyamış tuhaf bir kadın gördüm” cümlesi kalacaktı. Oysa şimdi, hayatı boyunca bütün aynalardan yara bere alarak geçmiş, muhtemelen sonuncusundan geçmeyi becermediği için, kendini sonrası olmayan bir zamana bırakmış bir kadınla karşılaştığımı biliyorum. Bakışları ya da bakmayışları gözümün önünden gitmiyor. “Böyle ne çok insan ve ne çok hikaye olmalı”, karmaşıklaştırmayıp, kirlenmeye izin verebildiğimiz kadar fotoğraf olacak.

Kendime, “bir daha hikayeleri böyle yarım bırakmama” sözünü vererek trene biniyor ve Yunanistan’dan ayrılıyorum.

Laleper Aytek

Şubat 2006 İstanbul-Bodrum

kitap: Kıyılara Kaçan Kadınlar : "Bir Şehri Bırakmak"

2008-08-31T00:22:00.012+03:00

Bir şehri bırakmak

Sevmediğimden, değil.

Özlemeyeceğimden, değil.

Yaşarken ne çok şeyden vazgeçer insan.

Ne çok şeyi geride bırakır.

Hatırladıkça içini (çok) üzer ve hala yaralı kalabilir.

Ama bu gitmek öyle değil. Norveç’te üniversite sonrasında geçen 5 yılı dışarda tutarsam, doğduğumdan beri yaşadığım, yollarında yürüdüğüm, sevindiğim, kavuştuğum, ağladığım, ayrıldığım, fotoğrafa başladığım, en çok fotoğrafı çektiğim, pek çok heyecan ve hayal kırıklarını yaşadığım, aşık olduğum, yazılar yazdığım, toplantılara katıldığım, filmler izlediğim, şarkılar dinlediğim, sessiz kaldığım, deniz kenarlarını, gecesini, gündüzünü ve kalabalıklarını çok sevdiğim ama özellikle de yaşım ilerledikçe bazen yorulduğumu hissedip adeta soluksuz kaldığım bu şehr-i İstanbul’u geride bırakırken, ilk defa bir lüks yaşıyor ve yüreğimin götürdüğü yere doğru yola çıkmaya hazırlanıyorum.

İstanbul gibi bir şehrin kolay kolay bırakılamayacağını bilecek kadar çok yaşadım bu şehirde. Bu şehrin bana oldukça cömert davrandığını, güzel yerlerinde yaşattığını, güzel insanlarla buluşturduğunu hiç unutmayacağım. Tüm bunlar böyle yaşanmasaydı, bugün değil bir başka şehre doğru yola çıkmak, bir başka sokağa bile taşınamadan, hatta İstanbul’u bile göremeden yaşamaya devam ediyor olabilirdim pekala. Üniversiteye girdiğim yıl okulun nüfusu dokuzyüzdü. Bugünse nüfusunun 20.000’e ulaştığı söyleniyor. İstanbul’un da ortalama bu hızla büyüdüğünü, kalabalıklaştığını, değiştiğini hep birlikte yaşarken bile, bu şehrin içten bir tebessümü olduğunu, sabahının erkeninde ya da gecenin bir yarısında her baktığınızda size bir başka şey söylediğini düşündüm İstanbul’un.

Herşeyi olduğu gibi bu şehri de yapanlar insanlar(ı) oldu benim için. 5 yıl keyifle çalıştığım Kadın Eserleri Kütüphanesi’nden ayrılırken bir son toplantıda söylendiği gibi; “insanlar gider, mekanlar baki kalır.” olmadı benim için, daha doğrusu olamadı. Çok sevdiğim yalnızlığımla birlikte insanlara bağlı yaşadım hayatımı. Onların olması hep “fark” etti benim için. Onlar olmasaydı bu ben olmazdım, biliyorum. “Ben” olmama katkıda bulunan insanlarla birlikte ve bu şehirde yaşıyor olmaktan hep mutlu oldum. Ama 5 yıl kaldığım Oslo’da yaşamayı da çok sevmiştim. O yıllar, bana kattıkları ve tanıttıklarıyla kendimle ilk olarak karşılaştığım yıllar olmuştu.

sonra:

İnsanlar(ı) olmadan şehirlerin derin nefes alamadığını düşündüm.

Yapılanların, kurulanların, söylenenlerin, farkedilenlerin, yazılanların, fotoğrafların ve yüzlerdeki tebessümün ne kadar uzak(ta) olabileceğini farkettim.

Akıllarda kalan daima sevgi olmalıyken öyle olmadığını gördüm.

Yüreğimizl(/d)e hissetiğimiz kadarının izleriydi hayallerimizi çoğaltan ve içimize sığmayan yaşam(a)ları bize veren. Bir de bir fotoğrafı fotoğraf yapan, sonraya bırakan.

Yaşadıklarım ve öğrendiklerim bana duygularımı ertelemeden yol almayı öğretti.

Nefretin ve öfkenin büyütebildiği hiçbir şeye şahit olmadım ama yüzlere vuran küçük bir tebessümün, içten gelen bir aşkın, kendiliğinden çoğalabilen bir sevginin ta kendisi olduğunu gördüm.

Hayata ve fotoğrafa dair hemen herşeye ilk önce yüreğimle bakmaya başladığım, başlayabildiğim kırklı yaşlarımı belki de bu yüzden çok seviyorum. Bunları düşünürken Mercan Dede’den Nar-ı Aşk çalıyor. Parçayla ilgili bir bilgi var mı diye CD’nin kapağına bakarken şimdi sizlere de aktaracağım duygularla karşılaşmam biliyorum tesadüf değil. Bir yerlerde, bir duyguda, bir aşkta(n) taşınan bu ortaklığa bakıyorum: “açabildiğiniz kadar açın sesi... Nar-ı Aşk’ı yani Gülistan’ı çalın. Deliler gibi dans edin, hoplayıp zıplayın, gülümseyin.................................. kalbinizde aşk filizlenmeye başlasın, şimdi kimi arayacağınızı düşünün, ne güzellik yapacağınızı.....”

Ve sanki kırk iki yıl sonra bir ses kulağıma (hem de ) ilk defa “yüreğinin götürdüğü yere git” diye fısıldıyordu. Ve bu ses sanki İstanbul’da içinde “ben” olmadan geçip giden iki yıldan sonra “mutlu sonu/başlangıcı” hazırlayan bir ilk fısıltı gibiydi. Ülkede yaşanan ekonomik krizin ilk günlerinde ve sayıları kısa bir sürede yüz binleri bulacak işsizler ordusunun bir elemanı olarak, bu iki yılda ne fotoğrafa ne de başka herhangi bir şeye dair yapmadığım şeylerin ardından içime adını tam da koyamadığım bir hiçbir yerdelik duygusu yerleşmişti. Adeta durmuştum, hareketsizdim. Nefes alıyor, uyuyor, yemek yiyor, arada bir dışarıya çıkıyor, bir yerlere gidiyor ve arkadaşlarımı da görüyordum ama daha çok “içerideydim”. Hayattan ve kendimden oldukça uzakta, bir suskunluktaydım. Bu, oldukça uzun süren renksiz, çoğalmasız ve tek sesli gidişata (gerileme, durma ya da çöküş galiba bu durumu daha doğru karşılayan sözcükler) benden başka kimsenin “dur, ne yapıyorsun, yeter!” diyemeyeceğini farkettiğimde şöyle düşündüm: “demek ki” dedim, “bu, böyle geçirilecek bir zamandı, hayıflanmaya, sıkılmaya ve niye böyle yaptım ve zamanımı böyle harcadım” diye kendime kızmaya, bir de bu döngüye girmeme hiç gerek yoktu.

İstanbul dışına çıkmadığım bu iki yılın sonunda bir hava değişikliği olsun diye bir haftalığına gittiğim Bodrum’a yerleşmeye bundan 3 hafta sonraki ikinci gidişimin son günlerinde karar verdim. Bu aslında herkesin sandığı gibi üç haftada değil, bundan çok daha uzun bir sürede, 2 yıl + 1 ayda alınmış bir karardı. Kararı ilk duyan herkes için gerçek bir sürpriz olmasının nedeni galiba 2 yıl içinde Bodrum’dan ya da bir yere gitmekten söz bile etmeyen benim (son iki yılda ne’den söz etmiştim ki!!!) “yüreğimin götürdüğü yere gidiyor” olduğumu bir anda, son anda açıklamamın şoku olsa gerekti. Uzun bir zamanın ardından ilk defa kendim için ve bir şey yapmaya doğru bir karar alıyordum. Kararımın radikal bir karar olduğunun, bugüne kadar yaşadığımdan farklı bir tempoda, farklı insanlarla (daha küçük, daha az, daha sade...) yaşayacağım doğruydu. Ama bu karar içimi öyle rahatlatmış, öyle iyi gelmişti ki! Yaşadıkça ve zamanla alıştıkça bana giderek daha da iyi geleceğini hissediyordum. Üniversite yıllarındaki gitmemi saymazsam, İstanbul’u bırakmaya ilk defa karar veriyordum. İstanbul’a oranla oldukça küçük bir yerde yaşayacak olmanın bana ne kadar uygun olduğunu, orada yapıp yapamayacağımı, ne(ler) yapabileceğimi, hayatımı nasıl kazanacağımı, bu kararın erken alınmış bir karar olup olmadığını, sadece şehirde yaşamış biri olarak yaşayabileceğim zorlukları ve son iki yılda İstanbul’da herşeyle olduğu gibi fotoğrafla da durmaya yüz tutan ilişki(sizliği)min böyle küçük bir kasabada nasıl yürüyeceğini ve şimdi aklıma gelmeyen pekçok başka sorunun cevabını ben de çok merak ediyordum. Ve bu sorular beni uzun zamandır olmadığı kadar heyecanlandırıyordu da... Yeni bir şeyleri yaşamaya başlamak, yeni sorular sormak ve bu yaşamak içindeki kendimi izlemek, görmek (kendimle) bilmediğim karşılaşmalara vesile olabilirdi. Bir tek şeyi biliyordum: (bazı insanların aklından geçtiği gibi) herhangi bir şeyden kaçmadığımı, nereye gidersem kendimle gideceğimi ve kendimi de götüreceğimi. Bu karar galiba içimdeki vazgeçmişliğin, durmanın ve beni hareketsizleştiren 2 yılın öcü gibiydi. Bir şey benim için çok netti: İstanbul’da da kalsam, Bodrum’a ya da bilmediğim bir başka kente de gitsem artık istediğim bir “kariyer” hayatı değildi. Bundan 14 yıl önce, ilk başlarda çok istediğim halde akademisyen olmaktan vazgeçerek, fotoğraf(çılık) yapma kararı ile Norveç’ten Türkiye’ye dönerken de benzer bir yol ayrımında durduğumu hatırlıyorum. O zamanki tercihim de “kariyer” olmamış, iyi maaşı olan, düzenli, garantili bir işe rahatlıkla girebilecekken, profesyonel anlamda fazla bilgi ve deneyimin olmadığı ve sektörden kimseleri de tanımadığım halde, çok sevdiğim, yapmak istediğim ancak o güne kadar daha çok ilgili bir amatör olarak uğraştığım fotoğrafçılığı profesyonel olarak yapmaya karar vermiştim.

O yılların (15 yıl öncesinin) bugünden çok önemli bir farkı vardı: o yıllar hayatı ve hayata tutunmayı öğrenmemin düşe kalka ilk yıllarıydı. Hem iş, hem de yaşam(ak) anlamında çok öğretici geçen ilk yıllarda (tüm acemiliklerim, hiç bilmediklerim, hatalarım ve hep karşıma çıkan “peki şimdi ne yapacağım?” cevapsız sorusu ile) fotoğrafı pek çok kereler bırakma noktasına kadar gelsem de, sonunda hep inandığım ve yapmak istediğim şeylerden (hemen) vazgeçmeme inadımın da farkına vardım. Çok ve içimden istemediğim bir işe ve/ya yaşamaya tutunmamın sonrası olmayabilirdi. Her olmayışı yahut kendi yapamadıklarımı tesadüflere, şansa, dış kişi ve sebeplere bağlamak, ardından (farkına bile varmadan) kendimden uzaklaşmam da çok mümkündü. Üstelik bu hem daha kolay, hem de daha rahat bir yol olabilirdi. Çabasız, zorlanmasız ve topu her seferinde taca atarak!

Birden 20 yıl öncesine döndüğümün farkındayım ama biraz da şundan; Bodrum’a gitme kararını ilk duyduğunda bana: (bunu içinden çok istemediğini bilsem de) “kendini nerede daha mutlu, daha iyi hissedeceksen oraya git, orada ol!” diyen ilk (ve belki de tek) kişi olan annemin bana böyle inanıyor olmasının, benim istediklerimi yapmaktan kolayca vazgeçmememde, “yüreğimin götürdüğü yere git”me iç sesimi duymamda ve hayatı(mı) böyle yaşıyor olmamda önemli bir katkısı olduğunu düşünüyorum. Bugünse fotoğraf(çılık) yapıyor olmaktan, fotoğraf çekmekten, çektiklerimi beğenmeyip, kendime doğru yolculuğun çok önemsediğim bir adımı olarak: içinde daha ben olan fotoğraflara, görüntülere ve bakmalara yönelmekten, fotoğraf üzerine yazı yazıyor olmaktan, içimdeki gitgeller, çelişkiler, sorular, yalnızlıklar, (bazen huysuzluklar), huzursuzluklar ve heyecanlarımla öyle iyiyim ki!

Bodrum giderek sadeleştiğimi hissettiğim, fazlalıklarımdan arınmaya başladığım zamanların kendisi oldu, oluyor. Bodrum’da yaşamaya karar verdikten sonra fotoğraftan kopmadım (en azından bir soru böylece cevaplanmış oldu!), tam tersine, İstanbul’da, son yıllarda, özellikle fotoğraf olarak yapmadıklarımın acısını çıkartırcasına, 1,5 yıla 4 kişisel, 2 karma (bir tanesi 2004 yılının başında gerçekleşen ve önemli bulduğum “Celebration of Turkish Photography in B&W” adlı Londra’da St.Martin-in-the-Fields Galeri’de açılan sergi) fotoğraf sergisi, fotoğraf üzerine pek çok yazı ve gerçekleştirilmek üzere sırada bekleyen pek çok proje sığdı. Kendim olmaya ve kendimdekileri görmeye başladıkça(iç-seyir keyfi), daha az olmanın bana ne kadar iyi geliyor olduğunu da fark etmeye başladım. Bu sürecin aslında kendime, içime, iste(di)klerime, unuttuklarıma, ertelediklerime bir ayna tutma süreci olduğunu düşünüyorum. Aynadaki suretime her geçen gün daha cesaretle, daha korkmadan bakabildiğimi gördüğüm, giderek kendimden daha az kaçtığım, tüm keşifleri, ilkleri, zorlukları, bilinmeyenleri ve yepyeni soruları ve mutluluklarıyla gerçek bir karşılaşma, yüzleşme zamanı.

İstanbul gibi bir megapole dışardan bakmaya başladıkça, insanların kendilerinden iyice uzaklaşabileceklerini görmeye başladım; pratik hayatın insanları gerginleştiren yanını, bir telaş ve koşturma içinde hiçbir şeye yetişememe ve özellikle de kendine (hiç) zaman ayıramama şikayetlerine dışardan gördükçe bu iç-seyir giderek daha meraklı, daha heyecanlı, daha keyifli bir hal aldı. Bir yandan iç-sakinliğim ve iç-huzurum artarken, diğer yandan da hayata olan bağlılığım artmaya başladı. İnsanı öğüten karambol şehir hayatında farkına varmadan bağımlılıklar artıyor, insanlar kalabalıklar içinde yapayalnızlaşıyordu. Herkes herşeyden ve en çok da birbirlerinden çok şikayet ediyor, birbirlerine kızıyordu. Hiçbir şey iyi gitmiyordu ve ol(a)mayanlar nedense hep ötekiler yüzündendi. Yüzler gülmüyor ve İstanbul giderek asık suratlı bir insanlar şehrine dönüşüyordu.

İstanbul’dan bakıldığında, bir hafta, on gün ya da bir aylığına; bir bölüm insanın dinlenmek ama oldukça büyük bir bölümünün de çılgınca eğlenmek, bir gecelik ve hafif aşklar yaşamak, dağıtmak, şehirde geçen günlerin ve yoğun iş temposunun yorgunluk ve stresini atmak üzere geldiklerini söyledikleri Bodrum’un onca kalabalık ve gürültü içinde hiç farkedilmeyen, gözden bütünüyle kaçan ve bilinen bu 3 yaz ayı dışındaki 9 ayda öyle farklı bir hayatı ve temposu var ki! İstanbul ve birkaç büyük şehirden gelenler kaldıkları o kısa sürelerde (Göltürkbükü, Gümüşlük, Yalıkavak ve Gündoğan’ı adeta istila edip -ya da kapatıp mı demeliydim- bir mikro İstanbul oluşturduktan sonra) Bodrum’da da benzer bir kalabalık ve trafikle aynı kaosu yaratmayı ve yaşamayı başarıyorlar. Ve bu sahici olmayan yaşama(lar) hayatımıza: “nerdeee o eski Bodrum?” ya da “Bodrum’un da çivisi çıktı!” benzeri veciz başlıklar eşliğinde kaleme alınan ve yozlaşma üzerine derin tahlil ve değerlendirmelerin yapıldığı gazete-köşe ya da hafta sonu hafif yazıları ve düşünceleri olarak karışıyor. Bodrum’u bu hale getirenler gerçekten kim? Ötekiler mi? Kimbilir belki de... Bodrum yılın kalan 9 ayında dışardan gelenler için yaşamazken, yokken, içindekiler için, bizler için gerçek bir yaşama zamanı yazsonuyla birlikte başlıyor: kalabalıklarsız, sessiz, sakin, trafiksiz, iki üç saatte pek çok işin rahatlıkla halledilebildiği, kendi zamanlarımızın olabildiği, güneşin kendini daha cömertçe gösterdiği bir yaşama zamanı (tam bu noktada söylenebilecek en doğru şey galiba: hiçbir şeyin dışarıdan göründüğü gibi olmadığı).

Bence gerçek çoğalma kendimizi bir gün kendimizden kaçmadığımız bir yaşamaya bilerek ve isteyerek bıraktığımızda, bırakabildiğimizde, bence gerçek çoğalma ondan sonra başlıyor. Bu hayatın neyini ne kadar istiyor olduğumuz, bundan sonra neleri, nasıl, kiminle ya da kimlerle yaşamak istediğimiz, içimizde tüm karışıklıklarda unutulmuş, ertelenmiş sesler, sözler, “gibi” yaptıklarımız, gör(e)mediklerimiz, bıraktıklarımız, vazgeçtiklerimiz, oynadıklarımız, çok sevdiklerimiz, sustuklarımız, yaz(a)madıklarımız, henüz tanı(ş)madıklarımız, kendimizden bekle(me)diklerimiz, yok saydıklarımız, o güne kadar önemsediklerimizin önemsizliği, hiç önemsemediklerimizin ve fark etmediklerimizinse hayata bakışımızı, içlerimizi ve yaklaşımımızı dönüştürücü gücü, inandıklarımız, sorularımız, korkularımız yani hayatta kendimizi gerçekte nasıl ve nerede görmek istediğimiz, bence ancak o zaman bir bir ortaya çıkmaya başlıyor. İnsan ancak hazır ifadelerinden soyunmaya başladıkça, her azalmanın bir çoğalma olduğunu öğreniyor. Öğrendikçe kendiyle ilgili daha da meraklanıyor ve bilmediği öteki (iç) yolculuklara doğru yol almak istiyor. Bodrum galiba benim için böylesi yolculukların sürpriz olduğu kadar şaşırtan ve iyi gelen bir durağı oldu benim için.

Eminim İstanbul tüm anlattıklarımdan sonra artık kendisini bıraktığımı düşünmeyecektir.

Laleper Aytek, Şubat 2004

Hrant Dink: hepimiz ermeniyiz hepimiz

2008-08-31T00:16:00.006+03:00

BEN DE ÇOK UTANIYORUM! BUGÜN NE YAZIK Kİ BİR DEĞİL, ÇOK EKSİĞİZ!!!

20 Ocak’tan bu yana Hrant Dink üzerine okuduğum her yazıdan sonra, onunla ilgili; düşündükleri, yazdıkları ve yaşadıklarıyla ilgili bilmediğim, bilmezden geldiğim hatta görünen o ki yok saydığım herşeyden o kadar, o kadar utanmaktayım ki, okuduğum her yazının, dinlediğim her haberin ya da TV’lerde yayınlanan onunla ilgili konuşmanın ya da bir konuşmasının ardından, oturup bir şeyler yazmaya çalışıyorum ama 3-5 cümle sonra bırakıyorum. Bu kadar zaman sanki dışımızdaki bir şeymişcesine yaşa, aldırma, görmezden gel, şimdi de, öldükten sonra, ölümü üzerine kalk bir şeyler yazmaya çalış. Nasıl da kolaycılık yapmaya çalışıyorum, bu yapmayı denediğim aslında nasıl da duygu sömürüsü yapmak. Artık kendime bu oyunu oynamayacağım, aynadaki utanç dolu yüzüme dik dik bakmaya cesaret edeceğim, etmeliyim, etmeliyiz. Kendi yüzüme yıllardır sinmiş olan eksilmenin ardından gidip, korkularımla, reddetmelerimle ve yoksaymalarımla yüzleşeceğim, yüzleşmeliyim. Bu kadar yıldır devlet eliyle yaşatıldığı iddia edilen “ötekileştirme”sürecinde en az devlet kadar suçlu olduğumu kabul etmeliyim. Vicdanım hiç rahat değil ve içimde kendime, yapmadıklarıma, düşünmediklerime, bu kadar farkındasızlığıma karşı giderek büyüyen ve güçlenen bir öfke var.

Hrant’ın ölümüyle birlikte sanki bir perde yavaş yavaş aralanmaya başladı ve kadraja ben ve benim gibi düşünen ya da ilk defa düşünmeye başlayan insanların eksik suretleri girmeye başladı. Hrant’ın arkasından gerçekleştirdiğimiz uzun yürüyüş sanki derin bir kırılmanın, bir yüzleşmenin aynası oldu bana. Bunun Hrant Dink gibi bir kocayürek’in ardından olması ne acı, içimdeki utancı nasıl da arttırıyor! Türkiyeli olsalar bile, hep azınlık olarak, hep az olarak algılanan bu insanlar, biz “çoklar” tarafından aklımıza bile gelmeyen, duyunca önemsemediğimiz ayrımcılıklara, ırkçı yaklaşımlara daha kaç yıl maruz kalacaklar? Ve asıl önemli soru, bizler bu vurdumduymazlığımızı, bu, “bana değmeyen yılan bin yıl yaşasın”, sığlığımızı ve bencilliğimizi daha ne kadar sürdüreceğiz? Her sabah okullarında söyledikleri,“Ne Mutlu Türküm Diyene” sözünün, çocuk aklındaki karşılığının, “mutlu olmak istiyorsan (Ermeni değil ama) Türk olmalısın” olabileceğini daha ne kadar düşünmezlik edeceğiz. Gündelik hayatın en yerleşik, en sık tekrarlanan kavramlarından biri empati değil mi yani kendini bir başkasının ya da karşındakinin yerine koymak. Aslında bunu bizlerle birlikte yıllardır yaşamaya, varolmaya, ayakta kalmaya çalışan bu insanlar için ne zaman yapmayı düşünüyoruz?

Bu ülkede, Hrant Dink’in başı ezildiği için gururla dolaşan “Türkler” yani “çoklar” şimdi de kalkmışlar, “Hepimiz Hrant Dink’iz, Hepimiz Ermeniyiz” sloganı üzerinden yine Türk olmayı yüceltmeye, bu sözler üzerinden ucuz siyaset yapmaya çalışıyorlar. Böyle bir cenazede; “Hepimiz Türküz, Hepimiz Mehmet’iz” pankartlarıyla yürüdüğümüzü düşünebiliyor musunuz? Ben düşünemiyorum. (En kabul edilebilir’i “Hepimiz Türkiyeliyiz” olabilirdi ama böyle bir koca yüreğin ardından bu biraradalık sözleri bile sanki eksik kalırdı!) Bir Ermeniyi, bir Kürdü, bir Yahudiyi Türkleştirmeye neden bu kadar meraklıyız? Hrant Dink’in çok doğru olarak söylediği gibi, Türkiye’de yaşayan 60.000 Ermeni Türk olsa, ne değişecek? Ya da bütün azınlıklar Türk olsa ya da dünya Türk olsa.... Bu gelişimini tamamlamamış, kör Türklük anlayışı ve yaklaşımı ile bu insanlara ettiğimiz eziyetler, aşağılamalar, yok saymalar yetmedi mi daha? Onların kendileri gibi yaşamalarına neden bu kadar tahammülsüsüz? Etyen Mahçupyan’ın, Zaman gazetesinde yazdığı 22/01/07 tarihli, “Türkler” başlıklı yazısındaki şu düşüncelerine katılmamak elde değil: “Bugün sokaklarda Hrant için biriken insanlara bakarak değişimi görsem, ‘benim Türklerim işte bunlar’ desem de, acaba o Türk’ten içerü değişmeyen bir başka Türk var mı, diye sorgulamadan edemiyorum.”

Hrant Dink’in cenaze töreninde ellerde taşınan, dillerde söylenen, “Hepimiz Ermeniyiz” sloganına “demokrasinin beşiği” tribünlerden, bir “spor” etkinliği sırasında, bir ya da birçok futbol maçında açılan pankartlardan yükselen, “Biz Trabzonluyuz, Biz Türküz, Hepimiz Mustafa Kemal’iz” ya da çok beklenen bir karşı slogan olarak, “Ne Mutlu Türküm Diyene” ifadelerine bakınca, aklıma hemen E.Mahçupyan’ın daha ortada bu tür tepkiler olmadan yukarıda sözünü ettiği, “değişmeyen bir başka Türk var mı?” sorusu geliyor. Evet bence var, hem de milliyetçi değil aslında ırkçı olan ve bu ırkçılığı, “Nice Hrantlara” ya da “Hepimiz Ogün Samast’ız”a kadar vardırabilen, tehlikeli bir çoğunluk ne yazık ki var ve çok ta içimizde!

Oysa yüzbin sessiz çoğunluğun 8 km boyunca yürüyerek yaptığı sadece ve en çok, Organizasyon Komitesi’nin de belirttiği gibi, “cenazede ayrımcılığa ve milliyetçiliğe karşı çıkmanın bir simgesi olarak Hrant’ın etnik kökenine sahip çıkılmıştır. Ermeni yuttaşlarımızla bir günlük olsa da duygudaşlık yapmak” olmuştur.

Evet, hiçbirimiz ertesi güne Ermeni olarak uyanmadık ama benim bir Türk olarak bu tepkilerden dolayı duyduğu duyduğum utanç giderek artıyor. Bunca korku, bunca yıkıcılık, bunca yoksayma ve öfke niye? Can Dündar’ın 30/01/07 tarihli Milliyet gazetesindeki, “Hepimiz Ermeni miyiz?” başlıklı yazının sonunda sorduğu gibi, “Hepimiz kaybedelim” diye mi?

Bu kadar alıngan, kendini nedense hep en kahraman, en merhametli, en yardımsever ama bir yandan da herşeyin üzerinde görebilen, asla sormayan, sorgulamayan, belleğini neredeyse gün aşırı diyebileceğim bir sıklıkta sıfırlayarak ve tarihinden geriye sadece kahramanlık türkülerini cımbızlayarak yaşamayı sürdüren ve bunların doğal bir sonucu olarak ta çuvaldızı bir türlü kendine batıramadığı halde, hep “yüce” olan, yaptığı herşeyi, “ama....” diyerek, nasıl da haklı olduğunu ifade eden nedenlerle açıklayan, kısaca her zaman haklı ve üstün olmaktan başka bir vaziyet almayan bir topluluğuz.

Suçluyum/z. Çünkü, 301’den bence de sadece Ermeni olduğun için, ‘Türklüğü neşren tahkir ve tezyif ettiği ‘ gerekçesiyle Şişli Cumhuriyet Savcılığınca açılan dava sonunda, Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun nihai onamasıyla hapis cezasına (ertelenen) mahkum olduğunda, şimdi olduğu gibi yanında yer almadığım, ve daha o yaşarken, hayattayken bu kadar önemli bir davaya böyle duyarsız, böyle tepkisiz kalabildiğim(iz) için...

Ancak artık bir başka bakma, anlama, görme, yaşama edinmenin zamanı değil mi?

Bunca geç kalmışlığa rağmen vicdanları, akılları, bellekleri harekete geçirmenin, içimizdeki korkularla yüzleşmenin, sormanın, sorgulamanın zamanı değil mi?

Eksikliklerimizin,unuttuklarımızın,anlamadıklarımızın,bakmadıklarımızın, yapmadıklarımızın, farkına varıp, “öteki” saymasak bile, sayılmalarına kulaklarımızı tıkadığımız, akıl ve gönül gözlerimizi kapayarak, sözlerimizi esirgediğimiz yaşamalara, dönüp bakmanın, baktığımız bu inasanlarla buluşmanın, kucaklaşmanın zamanı değil mi?

Sevgili eşin Rakel Dink’in söylediği gibi sen herşeye rağmen ülkeni terketmedin ama bizler senin yanında olmakta çok geciktik. Diliyorum ömrüm ve ömürlerimiz bu utancı temizlemeye yetsin, diliyorum bundan sonraki nesillere bu utancı taşıtmayalım ve sizler size de ait olan ve sizin de ait olduğunuz bu topraklarda rahat yaşayabilin. Bizlerin rahat yaşayabilmesi artık sizlerin de rahat yaşamasına bağlı....

Ve bütün bunları bu kadar geç dile getirdiğim için, sizleri bu kadar yalnız bıraktığım(ız) için hepinizden kendi adıma ÖZÜR DİLİYORUM. Bizi affedesiniz diye değil ama yaptıklarımız ve yapmadıklarımızı bilelim, unutmayalım ve hatırlayalım diye....

Ve onlar, hayatlarını geri istemekte, kendileri olma, kendileri gibi kalma haklarını rahatça kullanabilecekleri bir dünya istemekte yerden göğe kadar haklılar. (Yıldırım Türker, “Yetimin Hakkı” , Radikal 2, 28/01/07, ikinci yayınlanış)

Ve Elif Şafak’tan bir son cümle (Zaman gazetesi, 23/01/07 tarihli “Kurumak...” başlıklı yazısından): “Kaç kişi? Kaç kişi olunca çok, kaç kişi olunca yeterli...Tereddüt ediyorum ilk defa. Belki de kuruyoruz topluca, toplumca. Kelimelerin suç, düşünmenin tehlikeli, farklılığın ayıp olduğu yerde, kurutuyoruz kendi potansiyelimizi, harcıyoruz kendi güzelliğimizi.”

Laleper Aytek 31 Ocak 2007 İstanbul.

kitap: "kendine ait bir fotoğraf"

2008-08-31T00:03:00.010+03:00

fotoğraf çekmeye başladıktan 20 yıl,

fotoğraf üzerine yazmaya başladıktan 10 yıl sonra

bir ilk kitap.

fotoğrafı düşünmek üzerine

fotoğrafa dair düşünceler(im), sorular(ım) ve akıl karışıklıkları(m).

Bu süreçte en çok şunları farkettim: aslında az olanın çok olduğunu ve en zor olanın insanın kendisi olması olduğunu.

Kendini tanıdığını, kendine yak(ın)laştığını zannettiğin zamanlarda bile bir bakıyorsun aslında kendinden km’lerce uzak(ta)sın. Çünkü, tıpkı bir fotoğraf gibi, kendine bakmak, kendindekilerin peşinden gitmek, önce korkuları ve derinlerdeki bilinmedik pek çok duyguyu su yüzüne çıkarıyor. Gerçek bir iç-seyri, bir iç-yolculuğunu ise onlarla karşılaşmaya, yüzleşmeye cesaret etmek başlatabiliyor. Fotoğraf bana böyle bir yolculuğu yapabilmem için sonsuz, sınırsız imkanlar sunuyor. İtalyan fotoğrafçı Mario Giacomelli’nin söylediği gibi; “eğer söyleyecek bir şeyiniz varsa, kimse dinlemese bile bir yolunu bulup söylersiniz.” Ben (de) bunu fotoğrafla ve fotoğraf üzerine düşünüp yazmakla yapıyorum.

Farkettim ki, kendi fotoğrafımın, kendime ait bir fotoğrafımın olabilmesi yani uzakları yakınlaştırmak ancak ve ancak böylesi bir iç-bakış, iç-karşılaşmadan sonra ya da o süreçte mümkün. Kendine bak(a)madığın zaman ve tam da o kadar göremiyor insan hayatın fotoğraflarını, hayattaki fotoğrafları. Gördükleri ve çektiklerinin aslında başkalarına ait olduğunu da anlayamadan fotoğraf çekiyor olduğunu düşünerek yaşaayabiliyor. Ama o fotoğraflar kimsesiz ve özellikle/en çok da deklanşöre basan kim ise onsuz, içsiz, katmansız ve iki boyutlu görüntüler olarak unutulup gidiyor.

Bu kitapta yer alan fotoğrafa dair sözlerim ve kimi görüntülerim kendimi böyle bensiz, benden uzak bırakmamaya dair açık bir çaba aslında. Kendimde farkettiklerimin, fotoğraftan/fotoğrafa dair sözlerden bir ifadesi. Yazdıklarımın bazen karşık, zor anlaşılır bulunduğunu duyuyorum. Demek ki diyorum: henüz yeterince azal(t)mamışım kendimi, eteklerimdeki taşları döküp, fazlalıklarımdan kurtulamamışım. Buna ömrüm yetecek mi bilemiyorum ama yaşadığım müddetçe Murathan Mungan’ın deyimiyle, ömrümü hayat yapabilmek için kendime ait böylesi bir izlemenin hep peşinde olacağım . Daha kendim olabilmek, daha kendime ait fotoğraflar çekebilmek için. Çünkü artık çok iyi biliyorum ki, fotoğraf (ve hayat da) ancak gerçekten kendimden bakabildiğim, kendim olma cesaretini kendimden esirgemediğim zaman geliyor, gelecek.

Laleper Aytek

Şubat 2005, İstanbul.